,,Oba pierścienie były okrągłe i na tym podobieństwo się kończy’’ - J. R. R. Tolkien ,,Z listu do wydawnictwa Allen & Unwin’’ (23 lutego 1961)
Richard Wagner (1813 – 1883), romantyczny kompozytor niemiecki był człowiekiem pełnym sprzeczności. Wychowany jako protestant, początkowo był zwolennikiem filozofii Karola Marksa (1818 - 1883), później zaś Arthura Schopenhauera (1788 - 1860). Pod koniec życia stawiał na równi Jezusa Chrystusa i Buddę 1. Podczas Wiosny Ludów 1848 r. aktywnie uczestniczył w rewolucji w Dreźnie, jednak w późniejszych latach chętnie korzystał z hojnego mecenatu zafascynowanego nim króla Ludwika II Bawarskiego (1845 – 1886). W ciągu swojego życia wysławiał zarówno powstańców listopadowych (ciekawe ilu Polaków o tym wie?), ale też pruskich żołnierzy podbijających Francję.
Skomponował min. opery ,,Rienzi’’ (o rzymskim trybunie ludowym z XV wieku), ,,Jezus z Nazaretu’’ (ukazującą Chrystusa jako rzekomego anarchistę, znoszącego Prawo) i ,,Śpiewacy norymberscy’’ (o XVI – wiecznym turnieju muzycznym z udziałem szewca – poety, Hansa Sachsa). Sam pisał libretta do swoich oper. Największą sławę przyniosły mu dramaty muzyczne inspirowane legendami germańskimi i arturiańskimi: ,,Holender tułacz’’, ,,Tannhauser’’ 2, tetralogia ,,Pierścień Nibelunga’’ (,,Złoto Renu’’, ,,Walkiria’’, ,,Zygfryd’’ i ,,Zmierzch bogów’’), ,,Tristan i Izolda’’ 3, ,,Lohengrin’’ 4 i ,,Parsifal’’.
Obdarzony bujną wyobraźnią doznawał w dzieciństwie halucynacji o poruszających się przedmiotach. Pomimo posiadania żydowskich przyjaciół, już za życia okrył się niesławą jako antysemita. W 1869 r. popełnił napastliwą broszurę ,,Żydostwo w muzyce’’, napisaną pod wpływem ,,naukowego’’ rasizmu Arthura de Gobineau (1816 – 1882). Wzywał w niej Żydów do zagłady (Untergang) lub samozniszczenia (Selbstvernichtung). Upodabniał do Żydów chciwe karły ze swych dzieł takie jak Alberyk i Mime. Błędnie wywodził celtyckie imię Parsifal (Perceval, Peredur) z języka arabskiego. Pod powierzchownego buddyzmu Schopenhauera wychwalał wegetarianizm. Uznawał, że grzech Adama polegał na zjedzeniu mięsa, zaś powszechny wegetarianizm miał zapewnić ludzkości regenerację. Pomimo głoszenia tych poglądów, sam nie przestał jeść mięsa. Dopuszczał istnienie reinkarnacji (idei sprzecznej z jakimkolwiek odłamem chrześcijaństwa), co znalazła odbicie w jego dziełach (,,Tristan i Izolda’’, ,,Parsifal’’). Czczony jako święty przez okultystyczną sektę O. T. O. był także ulubionym kompozytorem Hitlera. Rodzina Wagnera wspierała nazizm. Z tego powodu Wagner nie jest dziś popularny w takich krajach jak Polska czy Izrael. Reżyser i muzykolog, Gottfried Wagner, prawnuk kompozytora uważa wręcz jego twórczość za ,,truciznę’’.
Powyżej: walkirie wg. Borisa Vallejo
Tymczasem polski kompozytor i muzykolog, Zdzisław Jachimecki (1882 – 1953) pisał po I wojnie światowej.
,,Wojujące Niemcy brały z dzieł Wagnera jako hasła to, co im odpowiadało w tych dniach tragicznych. Nie pamiętano wtedy o wzniosłym misterium Wagnera, które było łabędzim śpiewem jego życia i ostatnim credo jego idei, zapomniano zupełnie o Parsifalu. Gdyby na zielonym wzgórzu bayreuckim pojawił się tego dnia wagnerowski bohater miłości i współczucia, kto wie, czy pruski ‘Lieutenant der Reserve’ nie czułby się w obowiązku gwizdać. Więc nie przez pryzmat zdarzeń z lat 1914 – 18 należy nam patrzeć na sztukę potężnego geniusza’’
W swojej opinii o Wagnerze, odwołam się do słów św. Pawła: ,,Wszystko badajcie, a co szlachetne zachowujcie’’. Wagnera cenili nie tylko Hitler i niesławna Angela Merkel, ale też min. katolicki teolog Dietrich von Hildebrand (1889 – 1977) i C. S. Lewis (1898 – 1963). Chrześcijańskie przesłanie ,,Parsifala’’ stało się powodem ataków na Wagnera, filozofa Friedricha Nietzschego (1844 – 1900), jego dotychczasowego zwolennika.
W brytyjskim filmie fantasy ,,Lisztomania’’ (1975) węgierski kompozytor, Ferenc Liszt (1811 – 1886) stoczył muzyczny pojedynek z Wagnerem, przedstawionym jako wampir i nazista. Adaptacją opus magnum Wagnera jest amerykański komiks Philipa Craiga Russella ,,Pierścień Nibelunga’’. W zbiorze opowiadań Andrzeja Pilipiuka ,,Faceci w gumofilcach’’ Jakub Wędrowycz podeptał śliwki renklody, bo skojarzyły mu się z ,,nazistowskim’’ ,,Złotem Renu’’ 5. Wreszcie w serialu ,,Świat według Kiepskich’’ świnie, którym rolnik puścił muzykę Wagnera ,,zaczęły faszyzować’’.
1 Henri Lichtenberger (1864 – 1941) pisał o nim: ,,W Sakia Muni, przede wszystkim zaś w Chrystusie poznaje Wagner najdoskonalszych, ‘najbardziej boskich reprezentantów tego ideału czystości, do którego zdąża i który stara się wcielić w osoby swoich dramatów, na przykład w Sentę, Elżbietę, Brunhildę, Izoldę, Lohengrina i Parsifala’’.
2 Odsyłam do posta: ,,Tannhauser’’.
3 Odsyłam do posta: ,,Dzieje Tristana i Izoldy’’.
4 Odsyłam do posta: ,,Lohengrin’’.
5 Odsyłam do posta: ,,Faceci w gumofilcach’’.