,,Był tam portret młodej kobiety z szeroko otwartymi ustami. Wnętrze jamy ustnej wypełniały włosy. […] Inny obraz przedstawiał olbrzymią modliszkę grająca na skrzypcach i pożeraną przez drugą. Był tam też mężczyzna z korkociągami zamiast ramion, kąpiący się w świetle zachodzącego słońca w płaskim morzu o ponurych barwach’’ - C. S. Lewis ,,Ta straszna siła’’
Alfred Kubin (1877 – 1959) był austriackim malarzem, rysownikiem i pisarzem. Urodził się w czeskich Litomierzycach jako syn wojskowego C. K. monarchii. Ważną rolę w jego życiu odegrały katolicyzm i późniejsza fascynacja buddyzmem, niechęć do matematyki, trudna relacja z ojcem (zakończona przebaczeniem), znajomości z ówczesnymi artystami i kryzys psychiczny.
W kwietniu 2026 r. przeczytałem jego powieść lost race fantasy ,,Po tamtej stronie’’ (niem. ,,Die andere Seite’’) z 1909 r. Polski przekład Anny M. Linke (1916 – 1989) ukazał się w 1968 r. wraz z przedmową Stefana Lichańskiego (1914 – 1983). Ten sam tom zawiera również autobiografię Kubina ,,Demony i nocne zjawy’’ (niem. ,,Daemonen und Nachtgesichte’’) z 1926 r.
Narrator, bezimienny rysownik z Monachium (alter ego Autora) wyjechał na trzy lata z ukochaną żoną do tajemniczego Państwa Snu w głębi Azji. Był tam świadkiem choroby i śmierci żony, pogłębiającej się dekadencji mieszkańców (odbicia dekadencji fin de siecle), rewolucji, interwencji obcych mocarstw i upadku utopii. Po powrocie podjął kurację w sanatorium.
Ryc. za: Przemek Głowa
Państwo/ Kraina Snu ze stolicą w Perle było ukryte w chińskich górach Tien – szan. Przez cały rok panowała w nim pogoda deszczowa i pochmurna. Zabudowę stolicy tworzyły obiekty z mroczną przeszłością, sprowadzone za ciężkie pieniądze z całej Europy. Mieszkali tam przeważnie Niemcy. Byli sprowadzani z zewnątrz przez agentów. W swoich ojczystych krajach byli uważani przez rodaków za zaginionych. Ludzie ci byli chorzy psychicznie i często naznaczeni różnymi defektami na ciele. W Państwie Snu panowała niechęć do dzieci (smutna i wizjonerska zapowiedź naszych czasów). Wszystkie mieszkające w jego granicach dzieci przybyły tam razem z rodzicami. Żadne z nich nie urodziło się natomiast na miejscu. Wyznawane były wszystkie główne religie Starego Świata oraz miejscowy, pogański kult min. grzybów, jaj, orzechów, sosnowych szyszek, siana itp. W stołecznej Perle mieszkała sympatyczna, tresowana małpa Giovanni Battista (wł. Jan Chrzciciel), zatrudniona jako pomocnik fryzjera. Zmorą państwa była uciążliwa biurokracja. Zatarcie granicy między jawą a snem prowadziło do występowania zjawisk paranormalnych. Ostatnie dni istnienia utopii upłynęły pod znakiem nędzy, wyuzdanych orgii i ataków dzikich zwierząt na ludzi.
Władcą i założycielem Państwa Snu był bogaty i potężny czarodziej Klaus Patera, przyjaciel narratora ze szkoły. Wrogo nastawiony do wszelkiego postępu, otaczał się bizantyjskim przepychem. Izolował się od swoich poddanych, traktujących go jak groźne bóstwo. Nawet dawny przyjaciel Patery miał nadzwyczajne trudności z uzyskaniem u niego audiencji. Patera miał zdolność zmiany postaci. Narrator widział go ze zmieniającymi się jak w kalejdoskopie twarzami ludzi różnej płci i wieku oraz z głowami zwierząt. Innym razem zobaczył Paterę jako niszczycielskiego olbrzyma, wyławiającego statki z morza i rozdeptującego góry. Ten straszliwy mag umarł gdy bomba urwała mu nogi.
Amerykański miliarder, Herkules Bell z Filadelfii, człowiek brutalny i pełen pychy, rozpętał z powodu urażonej ambicji rewolucję, aby obalić Paterę. Założył organizację rewolucyjną ,,Lucyfer’’ (imię upadłego anioła, głównego sprawcy zła na świecie). Choć mówił o wyzwoleniu uciemiężonych, jego pobudki były wyłącznie egoistyczne. Sprowadził obce wojska (min. brytyjskie i rosyjskie), poszukujące łupów pod pretekstem obrony chrześcijańskich wartości (celny komentarz do interwencji mocarstw w Chinach podczas powstania bokserów 1). Po zniszczeniu Państwa Snu wrócił do USA i zyskał sławę na całym świecie.
Powieść stanowi dystopię polemizującą z teozoficznym mitem o Szambali 2. W Państwie Snu panował ucisk zamiast powszechnego szczęścia i postępujące szaleństwo w miejsce wyrafinowanej duchowości. Podobnie antyutopijną wymowę ma późniejsza powieść Jamesa Hiltona ,,Zaginiony horyzont’’ 3.
Błękitnoocy byli fikcyjnym, kirgiskim plemieniem z Tien – szan. Wyróżniali się niebieskimi oczami i jasną cerę. Dysonowali potężną magią. Udzieli swej mocy Paterze a nawet ożywili czarami jego trupa. Autor wykorzystał popularny motyw zaginionych ludów o białych skórze, żyjących rzekomo w słabo zbadanych częściach świata 4.
Bardzo sugestywne opisy sennych widziadeł świadczą o niezwykle bujnej wyobraźni Kubina.
,, … zauważyłem mnóstwo płaskich zegarów przeróżnej wielkości […]. Miały króciutkie, kikutowate nóżki i pełzały jak żółwie po łące […]. Człowiek odziany w miękkie zielone skóry i w czapce na kształt białej kiełbasy siedział na ogołoconym drzewie i łapał ryby w powietrzu. Następnie zawieszał je na gałęziach i w mgnieniu oka były już uwędzone. […] Obok w chaszczach natrafiłem na stado tłustych świń, uciekały przede mną gęsiego, stając się coraz mniejsze, malusieńkie, aż kwicząc głośno zniknęły w mysiej norze przy drodze.
Z tyłu, za rzeką, siedział młynarz – poczułem się nieswojo; studiował ogromną gazetę. Kiedy ją przeczytał i pożarł, z uszu buchnął mu dym [...]’’ - Alfred Kubin, op. cit.
Autor ostrzega przed grzechem pychy; uzurpowaniem sobie Boskich praw i mocy przez człowieka. Budowa raju na ziemi okazała się niemożliwa, zaś użycie magii sprowadziło zło zamiast oczekiwanego dobra.
1 Odsyłam do posta: ,,Bokserzy’’.
2 Odsyłam do posta: ,,Szambala’’.
3 Odsyłam do posta: ,,Zaginiony horyzont’’.
4 Odsyłam do postów: ,,Amazonki z Ameryki Południowej’’, ,,Biali Indianie’’, ,,Biali Maorysi’’, ,,Białe plemiona’’, ,,Hipoteza solutrejska’’, ,,Kopalnie króla Salomona’’, ,,Magna Hungaria’’, ,,Norumbega’’, ,,Pre – Maorysi’’, ,,Siwash – biali kanibale z Ameryki Północnej’’, ,,Stalowe monstrum’’, ,,Tarzan i klejnoty Oparu’’, ,,Walijscy Indianie’’, ,,Walijskie Amazonki z Fonseki’’ i ,,Wielka Tartaria’’.
