Coś o samorządzie 2

To jest mój kolejny tekst napisany w ramach studiów, również o tematyce samorządowej.

Geneza samorządu terytorialnego

Samorząd to samodzielne i niezależne zarządzanie przez obywateli grupowanych ustawowo. Istnieją dwie inne definicje samorządu terytorialnego. W myśl teorii wolnej gminy, samorządem terytorialnym nazywamy lokalną władzę administracyjną, działającą przez organa wybieralne. W myśl państwowej teorii samorządu lokalnego, samorząd to związek publicznoprawny, bazujący na ustawach państwowych i idei udziału społeczeństwa w administracji państwa.

Znamy samorząd zakładowy i administracyjny. Samorząd zakładowy tworzy grupa obywateli niezwiązanych osobnym stosunkiem członkowskim, czego przykład stanowi dawny samorząd uniwersytecki. Samorząd korporacyjny tworzą członkowie danej korporacji. Ich członkostwo jest przymusowe; wynika automatycznie z racji przynależności do danej grupy np. zawodowej, związanej z miejscem zamieszkania i wynika z mocy prawa. Samorząd ów dzieli się na terytorialny i specjalny. Wyróżniamy dwa typy samorządu terytorialnego: wspólnotowy, będący naturalnym zjawiskiem społecznym, nie powołany przez władzę centralną i stanowy o charakterze pełnoprawnym. Był on powszechny - obejmował wszystkich obywateli na danym terenie. Samorząd specjalny dzielił się na gospodarczy i zawodowy. Samorząd gospodarczy powstał w pierwszej połowie XIX wieku. Jego przykładem były izby handlowo - przemysłowe w Królestwie Polskim. Owe izby brały udział w decyzjach, dotyczących życia gospodarczego. Potem powstały izby rzemieślnicze i rolnicze; te ostatnie działały jedynie w zaborze pruskim. W II RP, w latach 1927 - 1929 nastąpiła unifikacja samorządu gospodarczego, przejawiająca się w powołaniu izb przemysłowo - handlowych (powoływanych przez ministra przemysłu i handlu, w 1935 roku było ich 10), rolniczych (13 w 1935 roku) i rzemieślniczych (17 w 1935 roku). Izby te były rzecznikiem interesów poszczególnych działów gospodarki wobec administracji państwowej, prowadziły szkoły zawodowe, oraz wypełniały funkcje zlecone przez państwową administrację gospodarczą. Samorząd zawodowy stanowiły izby adwokackie, notarialne, lekarskie, lekarsko - dentystyczne, aptekarskie i lekarsko - weterynaryjne. Nadzór nad nimi sprawowały Naczelna Izba Lekarska, Lekarsko - Dentystyczna, Lekarsko - Weterynaryjna i Naczelna Rada Aptekarska. Izby dysponowały organami uchwalającymi (walne zebranie, ogólne zebranie radców, lub rada), organami zarządzającymi (zarządy), komisjami rewizyjnymi i sądami dyscyplinarnymi.

Najstarszych początków samorządu można by szukać już w czasach prehistorycznych, upatrując ich we współdziałaniu gromad pierwszych ludzi. Samorząd pojmowany w szerszym znaczeniu zaistniał w Europie późnego średniowiecza, aż zlikwidował go absolutyzm. Ponownie zaistniał w państwach kapitalistycznych. Dla samorządu nie było miejsca w systemach totalitarnych; komunistycznym i faszystowskim, tworzących państwa ściśle scentralizowane. Nowoczesny samorząd czerpie z idei rewolucji francuskiej, liberalizmu politycznego i XIX - wiecznego konstytucjonalizmu prawniczego.

Istnieją dwie teorie wyjaśniające genezę samorządu terytorialnego, oparte na różnych stanowiskach wobec centralizacji, wywiedzionych z retrospekcji.

Teoria naturalistyczna (teoria wolnej gminy) zawiera wpływy oświeceniowe, opiera się na filozofii prawa natury, kładzie nacisk na rolę i znaczenie gminy. Owa teoria zakłada, że gmina jest jednostką pierwotną, starszą niż państwo, które zaczęło działać, dopiero po powstaniu pierwszych gmin. Gmina powinna być niezależna od państwa, lub przynajmniej równorzędna. Wpływem liberalizmu w tej teorii jest postulat powiązania samorządu z administracją państwa, w myśl zasady, że centralizm i wolność osobista są sprzeczne. Ideałem jest decentralizacja administracji. Teoria wolnej gminy jako czwartej władzy znalazła swe odbicie w konstytucjach z lat 1789, 1830 i 1848. Samorząd jako czwarta władza, występował w nich w nich, jako alternatywa dla absolutyzmu. Stanowiło to nawiązanie do idei ,,prawa naturalnego" Johna Locke'a. Zadaniem państwa miała być ochrona gminy, tej zaś - udział w formowaniu państwowości. Zdaniem markiza d'Argensona, Turgota, Thoureta i Aretina von Rottecka gminy były starsze od instytucji państwa, potem zaś działały równolegle, przy czym państwo ignorowało gminy. Wnioskując państwo i gminy powinny być zupełnie niezależne. Z czasem burżuazja odeszła od idei wolnej gminy, chcąc podporządkować samorządy państwu. Samorządy zbudowane w myśl teorii wolnej gminy są charakterystyczne dla Wielkiej Brytanii i USA. W Anglii nigdy (nawet w okresie absolutyzmu) nie było administracji scentralizowanej, zaś samorządy w tym państwie istniały już w średniowieczu. Angielscy urzędnicy samorządowi podlegali jedynie samorządowym radom i komisjom, które podlegają jedynie wyborcom i sądom. W Europie kontynentalnej przejawem zastosowania teorii wolnej gminy była autonomia różnych rejonów, na przykład w federacyjnych Austro - Węgrzech.

Teoria państwa (państwowa teoria samorządu lokalnego) powstała u schyłku XIX wieku, zawiera wpływy konstytucjonalizmu prawniczego i interwencjonizmu państwowego. Owa teoria kładzie nacisk na w pełni państwowy charakter samorządu, w czym posiłkuje się obserwacjami samorządów sobie współczesnych i wnioskami płynącymi z dzieł antycznych. Na ich podstawie stwierdza, iż samorząd nie mógł zaistnieć inaczej, jak tylko z woli państwa. Państwa starożytne były centralistyczne, zaś idee decentralizacji miały zrodzić walki polityczne, wpływy nowych idei, odgórne decyzje niektórych władców, spore różnice między ludnością podbitą, a napływową i często stąd płynąca specyfika stosunków miejscowych, czy też chęć przerzucenia kosztów utrzymania państwa na samorząd. Zdaniem zwolenników tejże teorii, początek prawdziwego samorządu przypada na przełom XVIII i XIX wieku. Samorządy działające w myśl teorii państwowej są charakterystyczne dla Europy kontynentalnej. Samorządy w tym rejonie były słabsze niż na Wyspach Brytyjskich i w USA, charakteryzowały się dualizmem. Przejawiał się on w współrządzeniu samorządu razem z urzędnikami państwowymi (w polskich miastach królewskich władze samorządowe współdziałały z państwową Komisją Policji). Oprócz dualizmu charakterystyczne dla kontynentu były cenzusy majątku i wykształcenia, (np. ordynacja miejska z 1791 roku w Polsce dawała prawa wyborcze w miastach tylko posesjonatom) oraz wzrost interwencjonizmu państwa.

Jaki wpływ na samorządy wywarły rewolucje francuska, belgijska i Wiosna Ludów? Owe potężne ruchy społeczne likwidując feudalizm, równocześnie zadały klęskę ustrojowi biurokratycznemu. Powołały nową administrację - samorząd pojawił się we Francji, Belgii, Prusach, Austrii i w innych państwach. Owe rewolucje postulowały udział społeczeństwa we władzy publicznej, a samorząd lokalny powstał, by im to umożliwić. Idee samorządowe rewolucji francuskiej wywarły również wpływ na początki samorządu polskiego. W XVIII wieku twórcy polskiego samorządu czerpali z idei rewolucji francuskiej, oryginalnych koncepcji polskich i zachodnioeuropejskich. Zaowocowały one ordynacją miejską z 17 kwietnia 1791 roku o miastach królewskich. Przewidywała prawo miast do samorządu z uwzględnieniem sądownictwa, co było echem postulatów rewolucyjnej Francji.  

Coś o samorządzie...

Poniżej pragnę zaprezentować jedną z prac zaliczeniowych napisanych przeze mnie w trakcie studiów, a dotyczącą ... samorządu gminy. Chyba mi ,,odbiło'', że coś takiego publikuję na blogu dotyczącym fantastyki, ale pomyślałem, że skoro przed laty tyle pracy włożyłem w to, szkoda byłaby, gdyby to miało się zmarnować. Może kogoś to zainteresuje...

Tadeusz Klarowski

Nr albumu 142671

S A M O R Z Ą D     G M I N N Y

BIBLIOGRAFIA:

1. Ustawa z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie gminnym
2. Bukowski Z., Jędrzejewski T., Rączka P., „Ustrój samorządu terytorialnego”, Toruń 2003.
3. Izdebski H., „Historia administracji”, Warszawa 2001
4. Izdebski H., „Samorząd terytorialny. Podstawy ustroju i działalności, Warszawa 2003.
5. Milczarek T., „Samorząd gminny: status prawny organy, kompetencje, mienie, finanse”, Warszawa 1999.
6. Niewiadomski Z.(red.), „Kompetencje po reformie administracji publicznej, Warszawa 2000.
7. Regulski J., „Samorząd III Rzeczpospolitej.Koncepcje i realizacja”.
8. Wykrętowicz S. (red.), „Samorząd w Polsce”, Poznań 2001.
9. Zieliński E., „Samorząd terytorialny w Polsce”, Warszawa 2004.

Gmina jest podstawową, a zarazem najmniejszą jednostką samorządu terytorialnego. Wykonuje zadania publiczne we własnym zakresie oraz na własną odpowiedzialność oraz powierzone jej przez administrację rządową na mocy ustawy. Jej samodzielność podlega ochronie sądowej. Posiada osobowość prawną, a jej ustrój określa statut. Sprawy sporne Gminy są rozsądzane przez Radę Ministrów, która w drodze rozporządzenia ma moc tworzyć, łączyć, dzielić, znosić gminy, a także ustalać ich granicę. Nadawać gminom lub miejscowością status miasta wraz z ustaleniem jego granic, a wreszcie ustalać i zmieniać nazwy gmin i siedziby ich władz.

Gmina zajmuje się wszystkimi sprawami publicznymi o znaczeniu lokalnym, o ile

ustawy nie zastrzegły ich na rzecz innych podmiotów. Zadania własne gminy obejmują takie sprawy jak:

ład przestrzenny, gospodarka nieruchomościami, ochrona środowiska, gospodarka wodna, gminne drogi, mosty, place, organizacja ruchu drogowego, wodociągi, zaopatrzenie w wodę, kanalizacja, usuwanie i oczyszczanie ścieków komunalnych, utrzymywanie czystości i porządku, a także urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwianie odpadów komunalnych, zaopatrzenie w energię elektryczną, cieplną i gaz, lokalny transport zbiorowy, ochrona zdrowia, pomoc społeczna z uwzględnieniem ośrodków i zakładów opiekuńczych., gminne budownictwo mieszkaniowe, edukacja publiczna, biblioteki gminne i inne instytucje kultury, ochrona zabytków, kultura fizyczna i turystyka, targowiska i hale targowe, zieleń gminna i zadrzewienia, cmentarze gminne, porządek publiczny, bezpieczeństwo obywateli, ochrona przeciwpożarowa i przeciwpowodziowa, utrzymanie gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej, oraz obiektów administracyjnych, polityka prorodzinna (wszechstronna opieka socjalna, medyczna i prawna nad kobietami w ciąży), wspieranie i propagowanie idei samorządowej, wdrażanie programów pobudzania aktywności obywatelskiej, promocja gminy, współpraca z organizacjami pozarządowymi oraz współpraca ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw.

Zadania powierzone przez administrację rządową gmina ma prawo wykonywać także na mocy porozumienia z organami owej administracji. Ponadto gmina ma prawo wykonywać zadania przysługujące powiatom i województwom na mocy porozumień z owymi jednostkami. Administracja rządowa udziela gminie środków finansowych w wysokości umożliwiającej wykonywanie zadań.

Mieszkańcy gminy mogą współdecydować o jej losie poprzez głosowania powszechne (wybory i referendum), oraz przez organa gminy. Do tych ostatnich należą: rada gminy i wójt (ewentualnie burmistrz, lub prezydent miasta). Wszystkie te organa działają jawnie, zaś ograniczenia jawności mogą wynikać jedynie z ustaw. Jawność polega przede wszystkim na prawie obywateli do uzyskiwania informacji, wstępu na sesję rady gminy i posiedzenia jej komisji, dostępie do dokumentów powstających w wyniku wykonywania zadań publicznych, co dotyczy też protokołów posiedzeń organów gminy i komisji rady gminy. Rada gminy, której kadencja trwa 4 lata licząc od dnia wyboru, podejmuje uchwały zwykłą większością głosów w głosowaniu jawnym, obecności co najmniej połowy składu rady wynikającego z ustawy, o ile ustaw nie stanowi inaczej. Rada gminy jest organem stanowiącym i kontrolnym z uwzględnieniem zastrzeżenia, w myśl którego odrębna ustawa określa zasady i tryb przeprowadzania referendum gminnego. Rada gminy nazywana jest radą miejską, jeśli jej siedziba mieści się w mieście, które leży na terytorium owej gminy. Tworzą ją radni, których liczba jest uzależniona od wielkości gminy (piętnastu na 20 000 mieszkańców, dwudziestu jeden na 50 000 mieszkańców, dwudziestu trzech na 100 000 mieszkańców i dwudziestu pięciu na 200 000 mieszkańców).

Rada gminy zajmuje się (są to jej wyłączne właściwości): uchwalaniem statutu gminy, ustalaniem wynagrodzenia wójta, stanowieniem o kierunkach jego działania, przyjmowaniem sprawozdań dotyczących pracy wójta, na wniosek wójta powoływaniem i odwoływaniem skarbnika gminy (głównego księgowego budżetu), uchwalaniem budżetu gminy, rozpatrywaniem sprawozdania z wykonania budżetu, podejmowaniem uchwały w sprawie udzielenia lub nie udzielenia absolutorium w tej sprawie, uchwalaniem studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, a także miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, uchwalaniem programów gospodarczych, ustalaniem zakresu działania jednostek pomocniczych, zasad przekazywania im składników mienia do korzystania oraz zasad przekazywania środków budżetowych w celu realizacji zadań, podejmowaniem uchwał w sprawach podatków i opłat w granicach, które określają odrębne ustawy, podejmowaniem uchwał w sprawach majątkowych gminy, które dotyczą:

1) zasad nabywania, zbywania i obciążania nieruchomości i ich wydzierżawiania lub wynajmowania na czas nieoznaczony, jeśli ustawy szczególne nie stanowią inaczej, uchwały rady gminy wymaga się również , gdy obie strony po umowie zawartej na czas do 3 lat zawierają kolejne umowy, dotyczące tej samej nieruchomości, wójt do czasu określenia zasad może dokonywać tych czynności jedynie za zgodą rady gminy,

2) emitowania obligacji oraz określania zasad ich zbywania, nabywania i wykupu przez wójta,

3) zaciągania długoterminowych pożyczek i kredytów,

4) ustalania maksymalnej wysokości pożyczek i kredytów krótkoterminowych zaciąganych przez wójta w roku budżetowym,

5) zobowiązań w zakresie podejmowania inwestycji i remontów o wartości przekraczającej granicę ustaloną przez radę gminy,

6) tworzenia i przystępowania do spółek i spółdzielni oraz rozwiązywania i występowania z nich,

7) określania zasad wnoszenia, cofania i zbywania udziałów i akcji przez wójta,

8) tworzenia, likwidacji i reorganizacji przedsiębiorstw, zakładów i innych gminnych jednostek organizacyjnych oraz wyposażenia ich w majątek,

9) ustalania maksymalnej wysokości pożyczek i poręczeń udzielanych przez wójta w roku budżetowym.

Ponadto rada gminy zajmuje się określaniem wysokości sumy, do której wójt może samodzielnie zaciągać zobowiązania, podejmowaniem uchwał w sprawach współpracy z innymi gminami, a także wydzielaniem odpowiedniego majątku na ten cel, podejmowaniem uchwał w sprawie współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi z innych państw, a także przystępowaniem do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regionalnych, podejmowaniem uchwał w sprawach herbu gminy, nazw ulic i placów będących drogami publicznymi lub nazw dróg wewnętrznych, oraz wznoszeniem pomników, nadawaniem honorowego obywatelstwa gminy, podejmowaniem uchwał w sprawie zasad udzielania stypendiów dla uczniów i studentów, a wreszcie stanowienie w innych sprawach, zastrzeżonych ustawami do kompetencji rady gminy.

Rada gminy sprawuje kontrolę nad działalnością wójta, gminnych jednostek organizacyjnych i jednostek pomocniczych gminy, w celu czego powołuje komisję rewizyjną (w jej skład chodzą radni, w tym przedstawiciele wszystkich klubów, z wyjątkiem radnych pełniących funkcje przewodniczącego i wiceprzewodniczących). Komisja rewizyjna zajmuje się opiniowaniem budżetu gminy i występowaniem z wnioskiem do rady gminy w sprawie udzielenia, lub nie udzielenia absolutorium wójtowi.

Rada gminy bezwzględną większością głosów, w obecności co najmniej połowy ustawowego składu rady, w głosowaniu tajnym, wybiera spośród swoich radnych przewodniczącego i 1- 3 wiceprzewodniczących. Przewodniczący zajmuje się jedynie organizowaniem pracy rady, oraz prowadzeniem jej obrad. Przewodniczącego i wiceprzewodniczącego odwołuje się na wniosek co najmniej ¼ ustawowego składu rady gminy. Przewodniczący w miarę potrzeby, nie rzadziej niż raz na kwartał zwołuje sesję, na których obraduje rada gminy. Porządek obrad i projekty uchwał dołącza się do zawiadomienia o zwołaniu. Radni składają ślubowanie, przed przystąpieniem do wykonywania mandatu.

,,Wierny Konstytucji i prawu Rzeczypospolitej Polskiej ślubuję uroczyście obowiązki radnego sprawować godnie, rzetelnie i uczciwie, mając na względzie dobro mojej gminy i jej mieszkańców’’.

Po przeczytaniu owej roty, poszczególni radni wstają i mówią: ,,ślubuję’’, do czego mogą dodać słowa:

,,Tak mi dopomóż Bóg’’.

Radny gminy nie może łączyć swego mandatu z mandatem posła, lub senatora, wykonywaniem funkcji wojewody lub wicewojewody, a także członkostwem w organie innej jednostki samorządu terytorialnego (powiat, województwo).

Organem wykonawczym gminy jest wójt. Jego kadencja rozpoczyna się w tym samym dniu, co kadencja Rady Gminy lub od wyboru wójta przez Radę Gminy, upływa zaś z dniem końcem kadencji Rady Gminy. Może nim zostać jedynie obywatel polski. W gminie, w której siedziba władz znajduje się w mieście położonym na jej terytorium organem wykonawczym jest burmistrz. Prezydent Miasta jest organem wykonawczym w miastach powyżej 100 tys. Mieszkańców. Wójt powołuje i odwołuje swojego zastępcę lub zastępców i określa ich liczbę w drodze zarządzenia. Wójt ani jego zastępcy nie mogą łączyć swych funkcji z funkcją wójta lub jego zastępcy w innej gminie, członkostwem w organach jednostek samorządu terytorialnego, w tym w gminie, w której jest wójtem lub zastępcą wójta, zatrudnieniem w administracji rządowej, a także mandatem posła lub senatora.

Wójt kieruje bieżącymi sprawami gminy i reprezentuje ją na zewnątrz

Do jego zadań wójta należy w szczególności:

• przygotowywanie projektów uchwał rady gminy
• określenie sposobu wykonywania uchwał
• gospodarowanie mieniem komunalnym
• wykonywanie budżetu
• zatrudnianie i zwalnianie kierowników gminnych jednostek organizacyjnych

Wójt wykonuje swoje zadania przy pomocy urzędu gminy, który ma przez niego określone zasady funkcjonowania.

Nadzór nad działalnością gminy sprawowany jest na podstawie kryterium zgodności z prawem. Organami nadzoru są Prezes Rady Ministrów i wojewoda, a w zakresie spraw finansowych - regionalna izba obrachunkowa. Organy nadzoru mają prawo żądać informacji i danych dotyczących organizacji i funkcjonowania gminy niezbędnych do wykonywania przysługujących im uprawnień nadzorczych.

Ślężański referat

Poniżej przedstawiam swój referat, który wygłosiłem w 2008 roku na polecenie swojego promotora, prof. Stefanusa of Floriakova. Ów referat wykorzystałem później przy pisaniu pracy magisterskiej.

Wały kamienne

Zarówno na Ślęży, jak i na dwóch pozostałych górach znaleziono kręgi kamienne, uznawane za ogrodzenia sanktuariów. Ślęża posiada jeden taki okręg na szczycie, mogący pochodzić z okresu słowiańskiego, zbudowany z czarnej skały gabro. Kamienie zostały ułożone pionowo bez zaprawy. Wnętrze muru wypełniają żwir, piasek i drobne kamienie. Jego resztki znaleziono za i przed schroniskiem, a ciągną się przy zejściu żółtym szlakiem, aż do urwiska. Brak owych kamieni przy wieży telewizyjnej - możliwe, że usunięto je w trakcie budowy. Ów wał liczy sobie 3 - 5 m grubości u podstawy. Ślęża posiada także ułożony z luźnych kamieni , mający półkolisty kształt ,,wał półksiężycowaty'' , zwany ,,szczątkowym'' (ok. 600 m dł., ok. 2 m wysokości, 3 - 4 m szerokości) w połowie zbocza (w jego pobliżu znaleziono ceramikę z okresu kultury łużyckiej, halstackiej, średniowiecza wczesnego, bądź późnego), oraz parę pomniejszych konstrukcji, które można znaleźć 50 m powyżej Husyckich Skałek przy czerwonym szlaku. Owym potrójnym, pochodzącym z kultury łużyckie, bądź późnego średniowiecza, nie zachowanym w całości murem są trzy równoległe do siebie murki z kamieni gabro - prawdopodobnie będące obiektem kultu. (Grzegorz Domański przypisuje im cele obronne). Odległość między owymi murkami wynosi 11 i 9 m, dł. od północy wynosi 12 m, 11, 5 m i 9 m. Fragmenty murów na Ślęży są szerokie na 3 m i wysokie na 0,5 m. Potrójny mur biegnie od strony północnej i przecina go czerwony szlak. Na ,,północnym dziedzińcu'' ślady osadnicze występują przeważnie w postaci ceramiki. Innym wczesnośredniowiecznym (?) murem jest ,,brama'' - niski, podwójny, kamienny mur ze skały gabro, ciągnący się od grupy skał do drogi. Zbudowany bez zaprawy, osiąga wymiary 7 x 8 m, 0, 5 m wysokości, , ok. 37 m dł. i ok. 2 m wysokości i ciągnie się od drogi do grupy skał. Między oboma murami biegło zagłębienie. Po prawej stronie szlaku znajduje się mniejszy okręg (ok. 30 m średnicy), prawdopodobnie o przeznaczeniu ofiarnym. Jeden z wałów o wymiarach 200 x 50 m miał u wejścia dziedziniec wydzielony małym murem. Na czerwonym szlaku znajduje się tzw. ,,poprzeczny mur'' (chronologia nieustalona), ciągnący się w poprzek drogi i zawierający wejście do następnego kręgu o wymiarach 200 x 300 m, zaś jego ciągnący się wzdłuż drogi wał liczy sobie ok. 800 m dł. ,,Poprzeczny mur'' liczy sobie 15 m dł. Jest zbudowany z kamieni gabro, bez użycia zaprawy. Domański przypisuje mu przeznaczenie obronne. W obrębie wałów mógł być zbiornik wody deszczowej, gdzie odkryto liczne przedmioty z brązu i fragmenty ceramiki - mogły to być wota ofiarne. Równolegle do grodziska w Będkowicach (od strony zachodniej) przebiega długi na ok. 70 m wał, a także krąg, być może o przeznaczeniu kultowym, który zbudowano z dużych głazów. Podobny do ślężańskich owalny mur odkryto na Raduni (2 km obwodu, 3 - 5 m szerokości, ok. 0, 5 m wysokości i 20 ha powierzchni) oraz na Wieżycy. Odkryte w 1956 r. kręgi na obu tych górach mają kształt bardziej owalny niż na Ślęży. Wcześniej (1866r.) odkryto na Raduni krąg o 1780 m dł., 3 - 5 m szerokości, 40 - 60 cm wysokości i ok. 20 ha powierzchni. Sytuuje się on na południowo - wschodnim stoku góry. Kręgi kamienne na wszystkich trzech górach powstały w tym samym czasie. Na Wieżycy znajdują się pozostałości najmniejszego kręgu w Masywie Ślęży (w południowej i wschodniej części szczytu). Według H. Cehak - Hołubowiczowej kręgi te były dziełem nie Słowian, lecz kultury łużyckiej, bądź Celtów. Przeznaczeniem wałów była nie tyle obrona, co oddzielanie poszczególnych części sanktuarium. Przemawiają za tym takie argumenty jak: zbyt duża wysokość n. p. m. by odpierać atak, zbyt niska wysokość murów, badania archeologiczne nie potwierdziły stałego osadnictwa w obrębie kręgów, zaś według Cehak - Hołubowiczowej, miejsce to były dla Słowian zbyt święte, aby je atakować. Podobne wały z kamienia odkryte na Łysej Górze, zbudowano dopiero we wczesnym średniowieczu.

Rzeźby

W XVIII i XIX wieku nastąpił wzrost zainteresowania Ślężą wśród uczonych i turystów. W ,,Przeglądzie Naukowym'' z 1845 r. wydawanym w Warszawie, ukazał się artykuł ,,Badania archeologiczne o stanie sztuk i przemyśle na ziemiach Słowian przed chrześcijaństwem'' Maksymiliana Sobieszczańskiego, który jako pierwszy polski uczony uznał rzeźby ze Ślęży za dzieło pogańskich Słowian. Na Ślęży i w okolicach znaleziono wiele rzeźb, takich jak dwa niedźwiedzie, fragmenty poddanych obróbce ciosów skalnych, ,,Panna z rybą'', ,,Mnich'' i ,,Grzyb'' w dolnej części przypominający postać ludzką. Wiele rzeźb zachowało się tylko we fragmentach - być może było ich więcej. Nie znamy ich twórców. Przypuszcza się, że omawiane posągi mogą być pochodzenia germańskiego (być może relikt totemicznego kultu przodków). Chronologia owych rzeźb jest sporna, datuje się je w przedziale od okresu lateńskiego do wczesnego średniowiecza. Istnieje pogląd, że oba niedźwiedzie, mnicha, grzyba i pannę z rybą, wyrzeźbiono w okresie halsztackim.

Rzeźba ,,Grzyb'' (,,Tułów Mnicha'') znajduje się przed kościołem św. Anny w Sobótce, w którego okolicach go odkopano. Przedstawia prawdopodobnie dolną część ludzkiej postaci, o wysokości 120 cm ubranej w długą szatę. Nogi figury są wtopione w podstawę. W górnej części rzeźby znajduje się znak ,,X", a także napis określany jako runiczny.(R. Chanas).

,,Niedźwiedź" (,,Dzik'') został odkryty przez Burghardta w 1733 r. obok ,,Panny z rybą''. Wymiary rzeźby: 100 cm wys., 160 - 170 cm dł., ok. 60 cm szer. Przednie łapy zostały obtłuczone. Od początków XX wieku znajdowała się w pobliskiej wsi Strzegomiany, aż przeniesiono ją na Ślężę. Pod brzuchem rzeźby znajdował się zatarty już znak ukośnego krzyża. (Jeśli był to znak graniczny, to dlaczego umieszczono go w tak niedostępnym miejscu?). Druga rzeźba o tej samej tematyce, zwana też ,,strzegomską maciorą'', znajdująca się na północnym stoku Ślęży ma wyryty znak ,,X'' na grzbiecie. Ów mniejszy niedźwiedź (47 - 57 cm) został znaleziony w 1854 r. na szlaku ze Strzegomia na Ślężę. Chłopi rytualnie obrzucali rzeźbę kamieniami, uważając ją za posąg świni. W 1906 r. niedźwiedź został umieszczony ,,na szczycie Ślęży przed nowym schroniskiem'', aż w końcu przeniesiono go na dzisiejsze miejsce.

,,W ślad za Janiną Rosen - Przeworską warto przypomnieć, że dzik, jeśli przyjmiemy taką interpretację wspomnianych wyżej rzeźb - był u Celtów personifikacją sił przyrody, emblematem wojennym, a później stanu rycerskiego. Biały dzik był symbolem warstwy druidów. Wreszcie u Celtów mięso dzika było potrawą rytualną spożywaną ku czci wielkiej matki '' (Gierlach)

H. Cehak - Hołubowiczowa po szczegółowej analizie rzeźb obu niedźwiedzi, zaprzecza, jakoby były to dziki. Są to raczej niedźwiedzice. W myśl teorii o wpływach greckich, niedźwiedź jako atrybut Artemidy (jego kult był starszy niż kult samej bogini i występował w wielu kulturach, także pozaeuropejskich), na Ślęży mógł symbolizować żeńskie, lunarne bóstwo płodnej przyrody. W legendzie o pochodzeniu rzeźby niedźwiedzia z ukośnym krzyżem na brzuchu, miały miejsce wspólne łowy Bolesława Krzywoustego i Piotra Własta na dzika, który ranił księcia w twarz (stąd przydomek Krzywousty), aż dobił go Piotr Włast, który później miał wystawić rzeźbę dzika ze śladami noża, w postaci ukośnego krzyża na brzuchu. Posąg stanął przy ścieżce, zwanej dziś ,,drogą dzikiej świni''.

,,Panna z rybą'' (,,Postać z rybą'') - postać ludzka w długiej szacie, w pozycji półklęczącej, z obtłuczoną głową i nogami, (220 cm wys.), znajdująca się na północnym stoku góry, ma znak ,,X'' na grzbiecie ryby. Rzeźbę znalazł lekarz Burghardt z miejscowości dziś zwanej Dzierżoniowem w 1733 r. pośród kamiennego rumowiska. Burghardt uznał ją za bóstwo pogańskie i opisał w książce ,,Iter Sobothicum'' w 1736 r. Praca ta zainicjowała naukowe badania historii Ślęży. Najstarsza wzmianka o ,,Pannie z rybą'' pochodzi z 1209 r. (dokument nazywa ją ,,kamieniem Piotra'' co nawiązuje albo do Piotra Własta, albo do św. Piotra z Rybą, jak w czasach chrześcijańskich miano nazywać owe bóstwo płodności. W 1854 r. w czasie prac budowlanych we Wrocławiu przy ul. Św. Antoniego 11, znaleziono męską głowę (obecnie w Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu), niesłusznie uważaną za głowę Panny z Rybą. Ryba najprawdopodobniej była symbolem płodności. Symbol ten występował w religii Scytów, a na Ślęży znaleziono grociki do strzał typu scytyjskiego. Gediga upatruje w rzeźbie wzorców kaukaskich, środkowo - azjatyckich, lub nawet mezopotamskich (analogia z asyryjskim i babilońskim bogiem Ea). Lewa noga ,,Panny z rybą'' jest silnie zgięta w kolanie, co ma analogie w rzeźbie greckiej (kontrapostowy układ nóg), jednak w odróżnieniu od rzeźb greckich, prawa noga ,,Panny'' jest lekko zgięta w kolanie, nie zaś wyprostowana. Gediga widzi w tym ,,barbaryzację pierwowzoru''. O ,,Pannie z rybą'' przekazał legendę pisarz Bogusz Zygmunt Stęczyński w poemacie ,,Śląsk":

,,A wieść gminna zapewnia, że na owej górze,

Był pałac okazały, co dachem tkwił w chmurze.

A w nim to księżniczka Maria Włast przemieszkiwała

I wielkie dobrodziejstwa ludziom wyświadczała,

Że mieli ją za świętą.

Ona służebnicę

Wysłała dnia jednego w bliską okolicę,

Aby przyniosła rybę dla niedźwiedzia

Chrapał w pokoju pani, lub patrzył ponury.

Bo gdy go pilnowano i nad nim radzono,

Udawał, że śpi - ale gdy go zostawiono...

Wymknął się niespodziewanie z pokoju do sieni,

Do podwórza, do bramy - i znikł w lasu cieni.

Lecz dziewczyna, spotkawszy go powracająca,

Przelękła się , sposobu uciec nie mająca.

Niedźwiedź skoczył, pochwycił... bez głowy została,

Trzymając w ręce rybę - z rybą skamieniała''!

W innej wersji dziewczyna sprowokowała niedźwiedzia do ataku nie chcąc dać mu ryby, więc ją zabił, a pani kazała im postawić pomniki.

Posąg Mnich (Kręgiel) znaleziony został u podnóża Ślęży między Garncarskiem, Mianowem Wielkim, Florianowem i Wojnarowicami. Obecnie znajduje się w Sobótce. Obwód rzeźby w najszerszym miejscu wynosi 279 cm i ma ona symbolikę falliczną. Zniszczeniu uległa podstawa rzeźby. Znak ukośnego krzyża znaleziono na podstawie Mnicha i na jego głowicy. Obok Niedźwiedzia i Mnicha widzimy kopczyki drobnych kamieni, którymi obrzucano posągi. Według Gedigi wpływ na rzeźby ze Ślęży wywarły kultury egejska i Grecji antycznej (Mnich przypomina w proporcjach grecką wazę, ale ów argument jest nieprzekonywujący) Mnich prawdopodobnie za Piotra Własta został przeniesiony na drogę Świdnica - Wrocław (okolice wsi Garncarsko), gdzie użyty został jako słup milowy (podobny, wzniesiony z rozkazu Piotra Własta stał przed jego zamkiem w Koninie). Jeszcze w 1937 r. archeolog niemiecki Fritz Geschwendt odkrył pod rzeźbą Mnicha ofiarę - naczynie z gotowanymi ziemniakami (relikt pogaństwa). W 1950 r. przeniesiono Mnicha do Sobótki (przy okazji odkrywając na jego podstawie znak ,,X") i ustawiono przy ówczesnej ulicy Żymierskiego.

Inne rzeźby: blok kamienny z zarysem ludzkiej nogi (znak ,,X'') - znaleziony w narożniku kościółka w Starym Zamku, czworoboczny słup kamienny (ok. 2,4 m wys.) odkryty w Sobótce, walcowaty głaz ze znakiem ukośnego krzyża, znaleziony w grodzisku w Bądkowicach, granitowy blok cylindryczny ze znakiem ,,X'' wydobyty z fundamentów folwarku opactwa w Górce, a wreszcie granitowy graniastosłup ze znakiem ,,X", który znaleziono na południowym stoku góry Ślęży.

Jednym z obiektów kultowych na Ślęży jest ołtarz tzw. ,,totemowy'', znajdujący się w pobliżu źródła Jakuba, kształtu czworokątnego, zorientowany według stron świata. W środku ma otwór, prawdopodobnie przeznaczony na krew zwierząt ofiarnych, bądź na libacje.

Źródła

Na zboczach Ślęży biją ,,święte źródła"' (w tym dwa poza obrębem kręgu na szczycie), które niegdyś mogły mieć zastosowanie w kulcie (służyć do ablucji?, przedstawiać model kosmologiczny?). Źródło pod szczytem zostało obudowane w XIX w. Prowadząc badania archeologiczne, natrafiono na późnośredniowieczną ceramikę. Na Raduni znajdowały się dwa źródła: Srebrnik (b. Złote Źródło), gdzie znaleziono w XIX w. przedmioty z brązu, oraz Głębokie Źródło. ,,Święte źródło'' na Wieżycy znajduje się po północno - wschodniej stronie szczytu.

Kacza Kałuża na Raduni to wykrot po drzewie, w którym znaleziono liczne szczątki naczyń z epoki brązu i żelaza, oraz pochodzące z tych okresów gliniane i kamienne krążki i kółka.

Grodziska

Koło Będkowicach u stóp Ślęży, zostało odkryte wczesnośredniowieczne grodzisko, o formie zbliżonej do owalnej, dobrze zachowanych wałach i dwóch zrekonstruowanych chatach. W archeologicznym rezerwacie, w lesie za wsią (na północ od niej) znajdują się pozostałości ok. 50 kurhanów z okresu VIII - IX wieku. Owe grodzisko ma zachowane wały (odcinek zach. i płd.), całość liczy 80 - 100 m długości w obwodzie, wnętrze zaś: 65 x 75 m. Odkryto w nim półziemianki, ceramikę, kamienie żarnowe i inne znaleziska. Na płd. wsch. od grodziska znaleziono ślady osady z VIII - XIII w. Odkryto w niej resztki 23 obiektów (np. półziemianki ze znaleziskami wewnątrz, czy naziemne budynki gospodarcze).

Koło wsi Biała odkryto wczesnośredniowieczną osadę (VI - VII w.), zawierającą pozostałości ceramiki typu praskiego. Jest to jedno z najstarszych osiedli wczesnośredniowiecznych w Polsce, złożone z 12 - 16 domów, zajmujących obszar ok. 0,5 ha. Była to osada górnicza (wydobycie granitu ze stoków Ślęży), rolnicza i hodowlana. Jej mieszkańcy trudnili się ponadto wyrobem żaren. Na wzgórzu zwanym Tatarski Okup odkryto grodzisko z IX - X wieku.

Zarys dziejów osadnictwa na Ślęży 

W neolicie ludność skupiona wokół Ślęży przeszła na osiadły tryb życia (rolnictwo, hodowla, tkactwo, garncarstwo). Na stokach Raduni powstały wówczas kamieniołomy serpentynitu, służące min. do wyrobu siekierek. 4200 - 3500 p. n. e. (wczesny neolit) o okolicach Ślęży zaistniała używająca już miedzi kultura jordanowsko - śląska. Kultura pucharów lejkowatych zostawiła ułamki ceramiki na szczycie Raduni (jest to pierwszy ślad ludzkiej obecności w Masywie Ślęży). 2500 - 1700 p. n. e. w rejonie Ślęży wytwarzano bojowe toporki ślężańskie z serpentynitu, nefrytu, lub innych kamieni. W epoce brązu nastąpił dalszy rozwój osadnictwa w rejonie Ślęży. Owa góra pozostawała w zasięgu kultury łużyckiej w środkowym okresie epoki brązu. Na południe od Masywu Ślęży znaleziono wielkie skupisko ceramiki guzowej. 100 - 800 p. n. e. (IV okres epoki brązu) w obrębie kultury łużyckiej jej lokalna grupa ślężańska założyła ośrodek kultowy na Ślęzy, Raduni i Wieżycy. W Sobótce zachowały się groby ciałopalne. Epoka żelazna przyniosła dalszy rozwój kultury łużyckiej. W jednej z teorii Ślęża jako sanktuarium była obojętna Celtom. VI - VII w. - powstało kilka wczesnych osad w rejonie Ślęży, z czego najstarsza w Chwalkowie. Na zboczu owej góry odkryto chatę z półfabrykatami żaren, oraz liczny materiał ceramiczny. Od VII w. datuje się rozwój osady w Sobótce, a od VIII w. rozwijało się osadnictwo po wschodniej stronie góry. VIII - IX w. nastąpiła budowa dalszych osad w okolicach Ślęży, w miejscowościach takich jak: Strachowo, Stary Zamek (dwie), Mirosławice (dwie), Oleszna, Janówek (3), Jordanowo Śląskie (3), Kiełczowo, Kwieciszewo i Sobótka - Górka.

Konspekt powieści ,,Tatra''

Poniżej chciałbym zaprezentować konspekt powieści ,,Tatra’’, który przed paroma laty bezskutecznie wysłałem do Agencji Wydawniczej ,,Runa''. 

Cz. I Misja

1.Wstęp

-utworzenie na zachodzie krwawego i mrocznego imperium przez króla Kościeja I Nieśmiertelnego

- krótki zarys warunków cywilizacyjnych ery jedenastej

2. W czasie Nocy Kupały do Torenia, małej wsi w Montanii przybył z Księżyca król – wygnaniec Opplan, aby wezwać prostą dziewczynę Tatrę, do wyruszenia na misję w celu obalenia Kościeja

- Tatra wysłuchawszy mowy króla, traci przytomność i spada ze wzgórza; budzi się w łóżku, w swej rodzinnej chacie

3. Na zamku w Presnau; stolicy imperium Kościeja ma miejsce pojedynek króla Płanetników, Ixovodrava, z Kościejem, przegrany Ixovodrav zostaje wrzucony do podziemia, gdzie połyka go wij potwornej wielkości

4. Na drugi dzień przychodzi do niej dobry potwór Wiłkokuk i ponawia wezwanie do wyruszenia w drogę

- Tatra się waha, Wiłkokuk opuszcza jej chatę

- w Śnieżelicy; stołecznym grodzie Montanii, grupka buntowników z ludu Oyów zajmuje dom pełen ludzi, Tatra modli się do boga Ageja o ratunek dla nich, a gdy niektórzy z nich przeżyli spalenie domu przez króla, uznawszy, że Agej jej wysłuchał, udaje się na wyprawę razem z Wiłkokukiem

- dowiaduje się, że jej zadanie będzie polegało na zostaniu zakładniczką Kościeja w celu poznania jego planów ataku na Aplan i ostrzeżeniu jego króla, Lecha III

5. Pełna przygód wyprawa do Presnau; stolicy imperium Kościeja

- spotkanie licznych niesamowitych stworzeń

- wizyta Tatry i Wiłkokuka w Dyskotece Pana Dżeka Piętro Niżej, spotkanie Mokoszy, która daje Tarze fiolkę z leczniczym jadem węża Abajowa, oraz liść neutralizujący wszystkie trucizny

6. Przybycie do Presnau, Tatra zostaje, Wiłkokuk wraca do Burus

- Tatra zostaje aresztowana przez Mięsojada, ,,prawą rękę’’ Kościeja

- Mięsojad torturuje Tatrę, aby wymóc na niej wyrzeczenie się Mokoszy, a uznanie Kościeja, dziewczyna odmawia, przeto potwór zostawia ją w lochu umierającą, lecz Mokosza w uznaniu jej wierności leczy ją jadem Abajowa

7. Kościej nie mając od boga bogów Ageja władzy jej zabić, mimo to próbuje wysłać ją na śmierć, wymyślając dla niej niezwykle niebezpieczne zadania, z których wychodzi zwycięsko:

- oczyszczenie z gnoju grodu czarowników i czarownic Kalska

- schwytanie wielkiego jak słoń, świętego raka Estinusa z jeziora Synar w Burus

- zabicie wielkiego jak słoń, czarnego skorpiona z Çatal Höyük

- spędzenie nocy w chacie, gdzie krył się król wąpierzy Erydan

- spędzenie wesela u Neurów, czyli wilkołaków

- przepłynięcie łódką Morza Smoły

- taniec w żelaznych, rozpalonych do białości butach

- schwytanie wodnego niedźwiedzia Arvota Baldasa przy pomocy rusałki Ruty

- zachowanie dziewictwa w mieście pijaków i rozpustników Sybaris

- oddanie się Kościejowi; Tatra odmówiła, za co została wtrącona do lochu

8. Zostaje uwolniona przez białego wilka Ovova Tęczookinsona, ucieczka, pościg

9. Tatra i Ovov Tęczookinson zostają schwytani i wtrąceni do kopalni gwiezdników

- spotykają Rutę i Arvota Baldasa

- nadzorca kopalni, Lynx Uszak wyprawia się do pobliskiej wsi Chlobęby, aby zapobiec zdobyciu kopalni przez czarownika Amosowa i jego Neurów, Uszak pali wieś i zabija Amosowa

- podczas nieobecności nadzorcy, Tatra i Ruta obejmują przywództwo nad pozostałymi niewolnikami i szukają niestrzeżonej przez żołnierzy drogi wyjścia z kopalni

- Tatra wydobywa kilofem ze skały ząb demonicznego smoka Rykara, z jego pomocą sprawia, że napotkany w niezbadanym rejonie kopalni olbrzymi wij zwymiotował połkniętego przed laty króla Ixovodrava

- wyjście na powierzchnię, król Ixovodrav spotyka swych poddanych którzy zabierają wszystkich byłych niewolników na Księżyc

10. Życie Tatry i Ruty na Księżycu jako przybranych córek króla Ixovodrava

- ząb Rykara został wmurowany w ścianę świątyni Srebronia w Kinperokabadzie; stolicy Księżyca

- w Rucie zakochał się następca tronu, księże Ixlavok

- z rozkazu Kościeja, jego sługa, słoń morski Mirungow kontaktuje się za pomocą magii z Ovovem i nalega, aby ów pozostał razem z Tatrą na Księżycu i nie przeszkadzał Kościejowi w podboju Aplanu

- Tatra zostaje przyjęta przez pustelnika, ślepego króla – wygnańca Opplana, który każe jej wracać na Ziemię, aby ostrzegła jego syna Lecha III

11. Po pożegnaniu z królem Księżyca, Tatra i Ovov wracają na Ziemię w statku kosmicznym

- w czasie przelotu nad wyspą Wolin zostają zestrzeleni za pomocą machiny wojennej, pilot zginął zaś Tatra i Ovov wpadli do Morza Joldów

- w morzu zostali zaatakowani przez Mirungowa, walka toczyła się po wyjściu na plażę, tam Mirungow ginie

- do Tatry i Ovova dołączył Wiłkokuk; cała trójka udała się ostrzec Lecha III

12. W Montanii Giewont, ojciec Tatry, w czasie nieobecności córki najął się do ochrony karawany kupieckiej; ginie podczas walki zabity przez rozbójników

13. Kaztia; młodsza siostra Tatry wyszła za grafa Bielskobiała

14. Pomimo przeszkód Tatra odnalazła w Śnieżelicy króla Lecha III i ostrzegła go o złych zamiarach Kościeja

15. Rozpoczyna się wojna Aplanu z imperium Kościeja:

- wojska imperialne spustoszyły przygraniczny gród Jeleń

- w Montanii, Bielskowład, brat Tatry został pochwycony i zabity przez wojska imperialne w trakcie niszczenia machin oblężniczych

- do Aplanu przybywa Ruta z Arvotem Baldasem i trzema niedźwiedziami polarnymi, wyduszenie we wojewodów Kościeja i mianowanie przezeń nowych

- wieszczy sen Lecha III

16. Klęska wojsk Kościeja w bitwie na lodach jeziora Mamir

17. Uwięzienie Kościeja

18. Brutalne zaloty Lecha III wobec Tatry

19. Lech III odczuwał wyrzuty sumienia z powodu wtrącenia Tatry do lochu, zwierzał się z nich swemu wujowi, kapłanowi Welesa

20. Zgodnie z radą wuja, król poszedł uwolnić i przeprosić Tatrę, znalazł ją martwą i popadł w rozpacz

21. Pełna symboliki wizja wspólnej wędrówki Tatry i Lecha III po świecie podziemnym, w czasie której doszło do zawiązania się ich wielkiej miłości

22. Ślub i wesele Tatry i Lecha III

Cz. II Wiek Żelazny

1.Uwolnienie Kościeja przez książąt Wieńczesława i Kylnema z Małego Młyna

2. Do spiskowców dołącza krasnolud Ixmarg; autor teorii ,,marszu przez instytucje’’, któremu towarzyszył sęp Nąpkś, ogłupiający ludzi poprzez zjadanie ich mózgów

3. Uwolniony Kościej z pomocą sępa utworzył armię bezmózgich wojów, którą posłużył się w odbudowie imperium

4. Atak wojsk Kościeja na Aplan i Montanię

- śmierć księcia Bielskobiała

- uprowadzenie Kaztii

- zdobycie Nistu

- ucieczka Lecha III do lasu, pojmanie Tatry dowodzącej obroną stolicy

- Kościej skazał Tatrę na śmierć, lecz ocalił ją Lech III, który opuścił las, by ją ratować

- ucieczka Tatry i Lecha III, razem z rusałką Rutą, Arvotem Baldasem i trzema niedźwiedziami polarnymi, śmierć Kylnema z Małego Młyna i Ixmarga

- Kościej wyznaczył nagrodę za głowy uciekinierów

5. Kaztia trafiła do haremu Kościeja

- Kościej wydał ją na pożarcie drzewnemu potworowi Grabiukowi

6. Tatra wraz z przyjaciółmi uciekła do Burus

- spotkanie rodziny Lynxów

- azyl w pałacu Zimy

- Ruta od zimowych rusałek nauczyła się przybierać postać błędnego ognika

- trójka Lynxów – Przerośl, Oziersk i Ornieta za przykładem swego starszego brata Ornietasa Gizilija wstąpiła na służbę Zimie

- Ruta w służbie Zimy uratowała życie dwójce dzieci

- bitwa na lodach jeziora Tormaytanus, śmierć Ozierska i potwora Mięsojada

- jeden z niedźwiedzi polarnych, Igor Lorenzfrafft znalazł na pobojowisku zaczarowaną kryształową czaszkę

- pogrzeb poległych zimowych rusałek

- za pośrednictwem kryształowej czaszki, niedźwiedzie polarne Igor Lorenzkrafft i Wilson Eaneawatt przeszły na stronę Kościeja

- Lech III planował wysłać poselstwo w celu zawarcia paktu wojskowego do Oxlandu, lecz wyznaczony na delegata, niedźwiedź polarny Gotard Urmeier uległ kontuzji, zamiast niego na wyprawę udali się Ornietas Gizilij, Przerośl i dwa pozostałe niedźwiedzie polarne

7. Zmiana taktyki przez Kościeja

- koronacja Wieńczesława na króla Soborowego Orlandu

- wycofanie się przez Kościeja z prowadzenia podbojów, zwołanie międzynarodowej konferencji do Presnau i wprowadzenie nowej waluty wspólnej dla całego kontynentu

- dobrowolny demontaż drugiego imperium Kościeja, który zadowolił się byciem królem Presnaulandu

8. Zdrada niedźwiedzi polarnych, które zabiły Ornietasa Gizilija, poraniły Przerośla i udały się do Presnau na służbę na dworze Kościeja

9. Na rozkaz Juraty, Oxiowie Kellu Symur i Kellu Simi – Abö, wraz z Anatolijem Rdzeniejewem ratują Przerośla i udają się z nim do Nistu

10. W Niście Przerośl opowiada o zdradzie niedźwiedzi polarnych

11. Krótki czas pokoju

- do Aplanu przybył filozof Evoliusz, który zachęcał Lecha III do rozpoczęcia nowej wojny z Kościejem

- król dał posłuch namowom filozofa, mimo sprzeciwu Tatry wiedzącej, że Aplan jest zbyt osłabiony niedawną wojną i okupacją, by móc zwyciężyć

- alternatywny plan Tatry zmierzający do obalenia Kościeja drogą pokojową, odrzucony przez Lecha III

- w Aplanie ukształtowało się dążące do nowej wojny stronnictwo Głupich Głów

- spotkanie Przerośla z jego siostrą Ornietą

- Lech III prowadzi rokowania z królem krasnoludków Galbusem I, dowiaduje się o unii Presnaulandu i Teutmanii

12. Lech III, aby uniknąć wojny, wyzywa Kościeja na pojedynek, aby go uwięzić na dnie Morza Smoły

- Kościej wymigał się od walki, zamiast tego nasłał na Lecha III stado wodnych niedźwiedzi

- król został uratowany przez Rutę, Arvota Baldasa i Gotarda Urmeiera

- śmierć Galbusa I

- podbój Aplanu przez Kościeja

13. Wyrzuty sumienia niedźwiedzi polarnych

- Igor Lorenzkrafft został pożarty przez potwora Grabiuka

- Wilson Eaneawatt został napadnięty przez Centaura i bazyliszka, które zabrały mu futro

- pielgrzymka Wilsona Eaneawatta do sanktuarium Arktura w Nürcie

- na miejscu spotyka Rutę, Arvota Baldasa i Gotarda Urmeiera, którzy mu przebaczyli zdradę, zaś Arktur dał mu nowe futro

Cz. III Ona i on

1. Sabat w Alpenlandzie; zapowiedź upadku Kościeja

2. Tułaczka Tatry, Lecha III i przyjaciół po wyniszczonym wojną kraju

- szukanie schronienia w karczmie ,,Pod Wołem u Pala’’

- atak rezunów, którymi dowodził książę Taras Długa Kita na karczmę, śmierć niedźwiedzi polarnych Gotarda Urmeiera i Wilsona Eaneawatta

- Lech III zabija Lynxa Uszaka i żmija Kąsacza, lecz ów zdążył ciężko zranić Tatrę

- książę Taras został zabity przez południcę Urienę i jej męża, karczmarza Lesława

- wracz Żyrwak uratował życie Tatrze

3.Udanie się do Ojcowa

- uchodźcy zamieszkali w Jaskini Hien

- południca Uriena zabija Wieńczesława, króla Orlandu, który pogrąża się w chaosie

- Mokosza błogosławi Tatrę złotym łańcuchem zdejmując z niej bezpłodność

- Kościej podbił Orland

- Tatra urodziła Lechowi sześcioro dzieci w trzech kolorach skóry

- do Jaskini Hien przyleciała mamuna Locha, aby pożreć dzieci, lecz wystraszył ją złoty łańcuch Mokoszy

4. Przybycie Lochy do Presnau, mamuna potraktowana grubiańsko przez Kościeja przeklina go, życząc mu śmierci z powodu niewiasty i karasi

5. Poselstwo księcia Ixlavoka w Presnau; wypowiedzenie wojny Kościejowi przez króla Księżyca

6. Ostateczny powrót króla Opplana na Ziemię, zamieszkał w Jaskini Hien razem z synem, synową i wnukami

7. Wypowiedzenie wojny Kościejowi, przygotowania do Wielkiej Bitwy Visańskiej

8. Tatra zwycięża Kościeja

- modlitwa Tatry o przywrócenie pokoju

- pod wpływem wizji sennej, królowa decyduje się poświęcić życie, wydając się w ręce Kościeja

- Mokosza przybrała postać Tatry, aby zająć jej miejsce przy mężu i dzieciach na czas nieokreślony

- nocą Tatra opuściła potajemnie Jaskinię Hien i udała się ku tymczasowej siedzibie Kościeja nad Morzem Joldów

- Mokosza powiedziała Lechowi o ucieczce Tatry, król udał się w pogoń

- Tatra przybyła do Kościeja, a ów skazał ją na śmierć

- z rozkazu Kościeja, drzewny potwór Grabiuk torturował Tatrę

- Kościej w wyniku poświęcenia Tatry stracił nieśmiertelność i umarł zadławiwszy się rybią ością

- przybycie Lecha III, który zabił Grabiuka i uwolnił Tatrę z jego gałęzi

- z morza wypełzł wąż Abajow i uzdrowił Tatrę swym jadem

9. Rozpad imperium Kościeja

10. Ruta i Arvot Baldas udają się na poszukiwanie przygód od Azji

11. Śmierć króla Opplana, wracza Żyrwaka i króla Ixovodrava

12. Szczęśliwy rozkwit Aplanu w warunkach pokoju

13. W nocy z 31 grudnia na 1 stycznia w Montanii, szczęśliwi Tatra i Lech III wraz z dziećmi zabawiają się jazdą konną po niebie

14. Epilog, w którym następuje wyjaśnienie kontrowersji zawartych w książce