,,Palimsest (greck., łac. Codex rescriptus), pergamin, z którego ścierano później pismo, by go móc na nowo zapisać. Ponieważ w średniowieczu materjał do pisania był bardzo drogi, bardzo często radzono sobie w ten sposób. Obecnie przy pomocy chemji i fotografji można uczynić zpowrotem czytelnemi dawniejsze napisy’’ - ,,Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberga tom 12 Optymaci do Polowanie’’
W styczniu 2026 r. przeczytałem amerykańską powieść fantasy Catherynne M. Valente ,,Palimsest’’ (ang. ,,Palimpsest’’) z 2009 r. w polskim przekładzie Wojciecha Szypuły z 2010 r.
W czasach nam współczesnych żyli czterej głowni bohaterowie.
- Oleg Sadakow był ślusarzem z Nowego Jorku. Urodzony w Nowogrodzie Wielkim w Rosji, jako dziecko mieszkał w Wiedniu i Neapolu. Tęsknił za Ludmiłą, swoją młodszą siostrą, która przed jego narodzeniem utonęła w rzece Wołchow.
- November Aguilar była 30 – letnią pszczelarką z Benice w Kalifornii. Otrzymała imię November, ponieważ jej rodzice poznali się w listopadzie. Najważniejszą książką w jej życiu była baśń Hortense F. Weckweet ,,Dziewczynka, która opłynęła Krainę Czarów na statku własnej konstrukcji’’ (1923) o fantastycznej podróży małej September. Kochała pszczoły i straciła dwa palce.
- Ludovico Conti był rzymskim introligatorem, specjalistą od oprawiania białych kruków. Jego ulubioną książką była wczesnośredniowieczna encyklopedia, ,,Etymologiae’’ św. Izydora z Sewilli. Swoją żonę, Lucię, czule porównywał do chimery, aż porzuciła go.
- Anaya Sei była młodą i wciąż dziecinną, japońską konduktorką o niebieskich włosach. Wychowała ją samotna matka, Usagi, kobieta czuła, lecz chora psychicznie, która odebrała sobie życie. Dowiedziała się o fantastycznym świecie równoległym z książki Sato Kenji ,,Historia kolejnictwa na Wyspach Japońskich’’. Poznała też osobiście jej autora i poszła z m do łóżka. W Palimpseście Sei spotkała swoją matkę jako Trzecią Szynę, kobietę o twarzy pomalowanej na czerwono. Puszczając się na prawo i lewo, młoda Japonka zaszła w ciążę. Yumiko, kochanka Sei doradzała jej zamordowanie nienarodzonego dziecka, przed czym ta wzbraniała się. W finale Sei została kolejowym kami (japońskim bóstwem), zaś jej dziecko żyło nie jako człowiek, lecz jako pociąg.
Opisani powyżej bohaterowie tworzyli zespół zwany quarto. Po wielu ciężkich próbach odzyskali utracone szczęście.
Tytułowy Palimpsest był miastem nad rzeką Albuiną w równoległym, onirycznym świecie, do którego można było dojechać pociągiem. Powieść wpisuje się w nurt fantastyki kolejowej, podobnie jak ,,Demon ruchu’’ Stefana Grabińskiego 1. Pociągi posiadają w niej cechy istot żywych; parzą się i wydają na świat potomstwo. Przepustkę do tego świata stanowił fragment mapy miasta pojawiający się na skórze po stosu seksualnym z osobą naznaczoną w ten sam sposób. W Palimpseście można było pływać gondolą po kanale wypełnionym ubraniami zamiast wody. Inny kanał wypełniała śmietanka i zsiadłe mleko. W dwóch kościołach, Prawym i Lewym wierni przyjmowali komunię z mięsa wieloryba i wina. Dziewczęta łowiły ryby w sieci uplecione ze swoich włosów, wciąż rosnących na głowach. Czaple i lamparty ciągnęły powozy. Miasto zamieszkiwały hybrydy; ludzie z głowami zwierząt (np. lwów, rekinów), szyjami żyraf, mackami ośmiornic, łapami niedźwiedzi, nogami mułów, orangutanów lub słoni. Istoty te powstały w wyniku operacji chirurgicznych (nawiązanie do ,,Wyspy doktora Moreau’’ H. G. Wellsa 2). W mieście można było również spotkać domy nie różniące się od ludzi wyglądem ani zachowaniem oraz tzw. pecia – kopie osób zmarłych w naszym świecie (np. Ludmiły, siostry Olega). Palimpsest stanowił bardziej dystopię niż utopię. Zasiedziali mieszkańcy okazywali pogardę imigrantom z naszego świata, po przybyciu prześladowanym przez okrutnych Dworników (komentarz do amerykańskiej polityki migracyjnej). W niedalekiej przeszłości miała miejsce wojna domowa między Casimirą a gen. Uliluri, kobietą z głową rekina.
Casimira (słow. Niszczycielka Pokoju), kobieta z zielonymi włosami, nieoficjalną władczynią miasta. Przypominała nieco wiccańską Wielką Boginię (trzy kobiety o imieniu Casimira jako odpowiednik Dziewicy, Matki i Staruchy). Była właścicielką fabryki robactwa (much, komarów, karaluchów, pszczół, myszy, szczurów, szpaków 3), co nasunęło mi skojarzenia z Belzebubem jako Władcą Much. Jej pracownicy nosili przylegające do ciał stroje robocze z zielonych i białych łusek.
Pierwowzorem Orlande, kobiety z głową żaby, czuwającej nad inicjacją kwartetu głównych bohaterów mogła być Heket, egipska bogini narodzin.
Aloysius, mężczyzna o ciele utworzonym z żywych pszczół był nazywany golemem (z folkloru żydowskiego 4) lub homunkulusem (z alchemii 5). November wydarła mu miodowe serce z rozkazu Casimiry.
Brauriony, dzieci arystokratów, rodzące się bez twarzy były dożywotnio pozbawione kontaktu z rodzicami. W szkole otrzymywały rysy twarzy dzięki intensywnemu lizaniu przez kolegów. Motyw nawiązuje do średniowiecznych wierzeń o niedźwiedzicach, nadających lizaniem kształt potomstwu. Stąd powiedzenie o kimś niewychowanym: ,,niedolizany niedźwiadek’’.
Kanji, litery japońskiego alfabetu były w Palimpseście żywe i poruszały się. Już w ,,Królu Maciusiu Pierwszym’’ murzyńska księżniczka Klu – Klu porównywała litery do robaczków ;).
Sei spotkała w pociągu Królika z Księżyca, zaczerpniętego z mitologii chińskiej i japońskiej. Zwierzak siedział w moździerzu i ubijał tłuczkiem słodki ryż. Opowiedział dziewczynie o innych zwierzętach zamieszkujących ciała niebieskie.
,, - Mój księżyc nie jest jedynym ciałem niebieskim, drogie dziecko. Mój kuzyn kret mieszka na Trytonie. Phobos ma swojego lisa. Na Ganimedesie żyje cała rodzina żółwi. Niedaleko ode mnie, na słońcu, koń przeżuwa owies. […] W wagonie stajennym jest zresztą więcej koni. To liczna rodzina: niebieskie araby z Wegi, dwugłowe appaloosy z Syriusza, gniadosze z Arktura… Ty jednak powinnaś odszukać makaki z Charona, które skracają sobie długi bieg ich planety po orbicie, przesiadując w gorących źródłach i domkach z lodu. Nie wyrabiają słodyczy, biedactwa, ale za to wykuwają dusze. Może tam je znajdziesz, rozklepaną na papkę’’ - Catherynne M. Valente ,,Palimsest’’
Później zwierzę okazało się zwykłym cukiernikiem. Poddał się operacji, upodabniającej go do królika, aby zrobić Sei przyjemność.
Oleg słyszał w dzieciństwie baśń o księżnej cholery, blondynce w żółtej sukni i butach tego samego koloru. Z kolei Ludmiła znała księcia topielców w niebieskich butach, noszącego niebieski parasol. Zarówno demony chorób jak i topielcy występują w wierzeniach słowiańskich.
Ludovico fantazjował o ,,Tajnej historii czynów Westy’’ pisanej przez westalki. W księdze tej bogini ogniska domowego, uzbrojona w pogrzebacz i kratę od paleniska, dzielnie walczyła z upostaciowionymi chorobami i innymi przeciwnościami losu.
Dużym plusem tej powieści o poszukiwaniu szczęścia i miłości jest nieskrępowana wyobraźnia i erudycja Autorki. Palimpsest można określić jako fantastyczny odpowiednik Niebiańskiego Jeruzalem z Apokalipsy św. Jana (Ap 21), choć – jeśli uważnie się przyjrzeć – stanowi bardziej simulacrum (imitację) Raju. Nie spodobała mi się natomiast całkowicie niechrześcijańska rola seksu w powieści. Rytualne stosunki płciowe; hetero – i homoseksualne, opisane w niemal każdym rozdziale stanowiły konieczny warunek znalezienia się w Palimpseście. Z tego powodu wolę inne powieści Valente: dylogię ,,Opowieści sieroty’’ i ,,Nieśmiertelnego’’ 6. ,,Quondoque bonus dormitat Homerus’’ (,,Niekiedy i wielki Homer drzemie'') pisał Horacy w ,,O sztuce poetyckiej''.
1 Odsyłam do posta: ,,Demon ruchu’’.
2 Odsyłam do posta: ,,Wyspa doktora Moreau’’.
3 Szpaki, sprowadzone z Europy do Ameryki Północnej stały się groźnymi szkodnikami w obcym sobie ekosystemie.
4 Odsyłam do posta: ,,Golem’’.
5 Odsyłam do posta: ,,Homunkulus’’.
6 Odsyłam do postów: ,,Opowieści sieroty’’ i ,,Nieśmiertelny’’.
