August
Derleth (1909 – 1971) był amerykańskim pisarzem, katolikiem
mającym jednak odchyły okultystyczne (jak podaje S. T. Joshi ),
przyjacielem i korespondentem Howarda Phillipsa Lovecrafta (1890 –
1937) ,
z którym się jednak nigdy nie spotkał osobiście. Założył
wydawnictwo Arkham
House, w którym
została pośmiertnie opublikowana cała twórczość H. P.
Lovecrafta. Ukuł też określenie ,,mitologia
Cthulhu’’.

W
maju 2022 r. przeczytałem ,,Obserwatorów
spoza czasu’’ (ang.
,,The Watchers Out of
Time’’). Jest to
antologia horrorów napisanych przez Derletha na podstawie
niedokończonych zapisków Lovecrafta z przedmową córki pisarza,
April Derleth (1954 – 2011) z 1973 r. Zbiór zawiera 16 opowiadań
napisanych w latach 1945 – 1971: ,,Czyhający
na progu’’ (,,The
Lurker at the Threshold’’),
,,Spadkobierca’’
(,,The Survivor’’),
,,Dzień Wenthwortha’’
(,,Wenthwort’s Day’’),
,,Dziedzictwo Peabodych’’
(,,The Peabody
Heritage’’), ,,Okno
na poddaszu’’ (,,The
Gable Windows’’),
,,Przodek’’
(,,The Ancestor’’),
,,Cień z przestworzy’’
(,,The Shadow Out the
Space’’), ,,Lampa
Alhazreda’’ (,,The
Lamp of Alhazred’’),
,,Zamknięty pokój’’
(,,The Shuttered Room’’),
,,Rybak z Sokolego
Przylądka’’ (,,The
Fisherman of Falcon Point’’),
,,Wiedźmi Jar’’
(,,Witche’s Hollow’’),
,,Cień na poddaszu’’
(,,The Shadow in the
Attic’’), ,,Ciemne
bractwo’’ (,,The
Dark Brotherhood’’),
,,Koszmar z przeszłości’’
(,,The Horror From the
Middle Spen’’),
,,Glina z Innsmouth’’
(,,Innsmouth Clay’’)
i tytułowi ,,Obserwatorzy
spoza czasu’’ (,,The
Watchers Out of Time’’).
Ostatnie opowiadanie pozostało niedokończone z powodu śmierci
Autora.

Akcja
rozgrywa się w latach 20 – tych i 30 – tych XX wieku (min.
obecna jest wzmianka o Wielkim Głodzie na Ukrainie) w fikcyjnych
miastach w Nowej Anglii takich jak: Arkham, Dunwich, Innsmouth,
dolina Wiedźmi Jar, rzeczywiście istniejące: Providence (rodzinne
miasto Lovecrafta) i stan Vermont. Ważną rolę odgrywają również
rozliczne krainy mityczne jak: Carcosa nad jeziorem Hali (siedziba
Hastura), Chorozin, Hatheg – Kla, Hyades, Ib, Inganok, Irem (zwany
też Miastem Kolumn, Miastem Zakazanym i Miastem bez Nazwy; założył
je Shedad; ostatni despota mitycznego, arabskiego plemienia Ad),
Kadath, K’n – yan, Kythamil, Lemuria (zapożyczona z mitologii
teozoficznej), Leng, Lomar, Ngranek, N’kai, Ooth – Nangai, dolina
Pnath, R’lyeh (zatopione miasto pod falami Pacyfiku, siedziba
Cthulhu), Sarnath Przeklęte, Throk, Ulthar, Yaddith, Y’ha –
nthlei, Yhe, Yian – Ho, Yoth, Yuggoth (planeta Pluton), i Zothique
(kraina wymyślona przez Clarka Ashtona Smitha).
Fabuła
dotyczy perypetii uwikłanych w okultyzm rodzin Akeleyów,
Whateleyów, Marshów, Bishopów i Potterów (sic!). Jednym z
bohaterów pozytywnych był obdarzony bardzo bogatą wyobraźnią
pisarz, Ward Phillips, właściciel lampy Alhazreda, wyraźnie
wzorowany na Lovecrafcie.
Innowacja
wprowadzona przez Derletha polegała na swoistej chrystianizacji
pomysłów Lovecrafta. Derleth wprowadził wątek kosmicznej walki
dobrych Starszych Bogów (takich jak Nodens) z wyrządzającymi wiele
zła, Wielkimi Przedwiecznymi. Symbolem Starszych Bogów była
pięcioramienna gwiazda z Mnar. Warto zauważyć, że w średniowieczu
taka gwiazda, nazwana też pentagramem, nim została zawłaszczona
przez okultystów, oznaczała pięć ran Chrystusa oraz pięć cnót
rycerskich: odwagę, honor, współczucie, hojność i mądrość
(odsyłam do posta: ,,Pan
Gawen i Zielony Rycerz’’).

Najważniejszym
źródłem wiedzy o Wielkich Przedwiecznych był napisany przez
Abdula Alhazreda ,,Necronomicon’’
(arabskie: ,,Al Azif’’).
Przekładu na łacinę dokonał Olaus Wormius, zaś wydrukowana
została w XVII – wiecznej Hiszpanii. Egzemplarze tej księgi były
dostępne na Uniwersytecie Widenera, w British Museum, na
uniwersytetach w Limie i Buenos Aires, w Bibliothèque
Nationale w Paryżu, na fikcyjnym Uniwersytecie Miskatonic w Arkham,
a ponoć także w Kairze i Watykanie.
Autor
wplótł w swoją opowieść również wiele innych dzieł o podobnej
tematyce, najczęściej wymyślonych, a czasem prawdziwych należy tu
wymienić:
-
,,Ars magna et ultima’’
Lully’ego (pierwowzorem była ,,Ars
generalis ultima/ Ars magna’’
bł. Rajmunda Lulla z ok. 1305 r,
-
,,Badania nad wzorcami
mitologicznymi współczesnych kultur pierwotnych, ze szczególnym
uwzględnieniem Księgi R’lyeh’’
prof. Shrewsbury’ego,
-
,,Clavis alchimiae’’
angielskiego alchemika Roberta Fludda (postaci historycznej) ,
-
,,Cuda taumaturgii w
nowoangielskim Kanaan’’
wielebnego Warda Phillipsa,
-
,,Cultes de Goules’’
hrabiego d’Erlette’a (w jego postaci łatwo dostrzec nawiązanie
do samego Augusta Derletha),
-
,,De Natura Daemonum’’
Giovanniego Lorenzo d’Ananii (1545 – 1609) z 1570 r.,
-
,,De Vermis Mysteriis’’
Ludwiga Prinna,
-
,,Fragmenty Celaeno’’,
-
,,Fuga Satanae’’
Pietra Antoniego Stampy z 1605 r.,
-
,,Klucz do mądrości’’
Artephousa,
-
,,Księga Dzyan’’
(wymyślona przez Helenę Bławatską jako rzekome źródło
wykorzystane przez nią przy pisaniu ,,Doktryny
tajemnej’’),
-
,,Księga Eibona’’,
której łacińską wersję, ,,Liber
Ivonis’’
przypisywano św. Albertowi Wielkiemu,
-
,,Księga R’lyeh’’,
-
,,Malleus Maleficarum’’
czyli ,,Młot na
czarownice’’ Jakuba
Sprengera i Henryka Kramera z 1487 r. ,
-
,,Manuskrypty
Pnakotyczne’’,
-
,,Pieśń dholi’’,
-
,,Quaestio de Lamiis’’
włoskiego prawnika, Ambrogia de Vignete’a (? - 1479),
-
,,Siedem sekretnych ksiąg
Hsan’’,
-
,,Siódma Księga
Mojżeszowa’’
(rzeczywisty podręcznik magii błędnie przypisywany Mojżeszowi),
-
,,Unaussprechlichen
Kulten’’ von Junzta
(zarówno autor jak i jego dzieło zostali wymyśleni przez R. E.
Howarda ).
Całości
dopełniają fikcyjne gazety wydawane w Arkham (,,Arkham
Advertiser’’ i
,,Gazzette’’),
przedludzkie języki: akio, naacal (używany na zatopionym
kontynencie Mu i wymyślony przez Jamesa Churchwarda), tsatho – yo
i chian oraz magiczne ,,gry’’ - Mao i Lloyathic.

Wśród
zagrażających światu Wielkich Przedwiecznych i podległych im
istot byli: Atlach – Nacha (bóg – pająk), Azathoth (nazywany
,,bogiem kretynem’’),
Chaugnar – Faugn (,,wampirzy
krwiopijca’’),
Cthugha, Cthulhu, Dagon (morski bóg czczony przez biblijnych
Filistynów), Dhole, Ghastowie, Gnoph – Hek (nazywany też Rhan –
Tegoth), Gugowie, Hastur, istoty przypominające pomarszczone
stożki, Lilith, Mieszkaniec Pustyni (,,… szorstkowłosy,
wielkouchy, z twarzy przypominający odrażającą parodię misia
koali, choć jego ciało wyglądało na okrutnie wychudzone i
wynędzniałe’’),
Mieszkańcy Głębin (wspólne potomstwo żeglarzy z Innsmouth i
polinezyjskich ludzi – płazów z Ponape), Mi – Go, Nocne
Skrzydła, Nyarlathotep (herold bogów), ogary Tindalosa,
Przerażający Ludzie Śniegu (yeti), Shantakowie (włochate sępy z
błoniastymi skrzydłami), Shoggothy, Shub – Niggurath (Czarna Koza
z Lasu z Tysiącem Młodych), siedmiu kosmitów o wyglądzie
amerykańskiego pisarza Edgara Allana Poego (1809 – 1849), Tcho –
Tcho (rasa zamieszkująca Tybet, której bóstwami byli Lloigr, Zhar
i Itaqua), Tsathoggua (istota wymyślona przez Clarka Ashtona
Smitha), Voormisi, Waluzyjczycy (pradawny lud wymyślony przez R. E.
Howarda ),
Wendigo (leśny demon z wierzeń Indian kanadyjskich, występuje w
horrorze Algenona Blackwooda ),
Yig (bóg – wąż) i Yog – Sothoth.

W
opowiadaniu ,,Wiedźmi
Jar’’ moją uwagę
przykuła postać chłopca, Andrew Pottera wychowującego się w
rodzinie czarowników. Czyżby było to jedno ze źródeł inspiracji
Joanne K. Rowling?
Opowiadania
te są bardzo ciekawe i pobudzające wyobraźnię, zaś magia została
w nich przedstawiona jako zagrożenie, a nie szansa dla człowieka.