,,Marzanna''

 

,,Za mej jeszcze pamięci był on obyczaj u nas po wsiach, iż na Białą niedzielę w poście topili bałwana, jeden ubrawszy snop konopi albo słomy w odzienie człowiecze, który wszystką wieś prowadził, gdzie najbliżej było jakie jeziorko albo kałuża, tamże zebrawszy z niego odzienie, wrzucili do wody, śpiewając żałobliwie: Śmierć się wije u płotu, szukajmy kłopotu; potem co najprędzej do domu od tego miejsca bieżeli, który albo która się wtenczas powaliła albo powalił, wróżbę tę mieli, iż tego roku umrze. Zwali tego bałwana Marzana, takbym rzekł, że to był Mars, jako Ziewanna Diana’’ - Joachim Bielski ,,Kronika polska’’ (1597)

W grudniu 2024 r. obejrzałem polski, krótkometrażowy film fantasy ,,Marzanna’’ z 2023 r. Zrealizowało go Studio Troja w serii ,,Legendy słowiańskie’’.

Tytułowa bohaterka, słowiańska bogini zimy znalazła w naszych czasach zatrudnienie w piekle. Jej szefową była diablica. Pomysł ten został prawdopodobnie zaczerpnięty z ,,Postępku prawa czartowskiego przeciwko narodowi ludzkiemu’’ z 1570 r. W książce tej diablice nosiły imiona: Marzana, Dziewanna, Wenda, Chorzyca, Jędza, Ossoria i Merkana. Filmowa Marzanna była ambitna i spragniona boskiej czci. W 2022 r. spowodowała katastrofalną śnieżycę w USA. Przekroczyła tym swoje kompetencję, ograniczające jej pole działania do krajów słowiańskich. Snuła też plany zasypania śniegiem Afryki. Szefowa dała jej kukiełkę, umożliwiającą podróże między wymiarami. Poleciła też zabić dawnego kochanka, boga wiosny Jaryłę. Młodzieńczy bóg wegetacji nie pozwolił się jednak zabić i utopił kukiełkę Marzanny w rzece. Bogini poniosła karę za to, że wyżej ceniła władzę niż miłość.

Oniricon cz. 1074

     Śniło mi się, że:

- kupiłem gazetę, łudząc się, że znajdę w niej artykuły o swoich książkach, lecz zamiast o mnie pisano o ,,Rozdrożu kruków'' Andrzeja Sapkowskiego,

- Putin kazał aresztować Siergieja Szojgu,

- kiedy Stanisław Szur patrzył na pokrojonego w kawałki, marynowanego śledzia, leżącego na talerzu, zdawało mu się, że ryba namawia go do uprawiania z nią seksu,

- matka z córką podglądały mnie w czasie jedzenia obiadu, aby poczuć się najedzone,

- spotkałem podróżnika, który był w Gruzji i w Indiach,

- wymyśliłem parę superbohaterów; piękną, czarnowłosą kobietę w czarnym bikini, która potrafiła puszczając bąka zestrzelić samolot i czarnego, mówiącego kota, Behemota II, którego głaskałem i rozmawiałem z nim,

- Rarańczę, gdzie czci się obraz Matki Boskiej, założył Randrzej, którego imię znaczyło ,,słoneczny i męski'',

- Stanisław Szur na spotkaniu z licealistami cały czas powtarzał słowo ,,skibidi'',

- Muminek symbolizuje Aleistera Crowleya, ponieważ też lubił zabawkowe samochodziki i liczbę 22,

- w jednym z utworów J. R. R. Tolkiena występował elf Crawly, nie był wzorowany na Crowleyu, a jego imię znaczyło Pełzający,

- powiedziałem, że nie wyobrażam sobie, aby Wojciech Cejrowski dał się ukrzyżować dla zbawienia Joanny Senyszyn,

- Luce poszła boso na pielgrzymkę do Santiago de Compostela,

- Henryk Sienkiewicz użył w liście słowa ,,ch...j'',

- pierwowzorem Aragorna z ,,Powrotu króla'' był Ludwik XVIII i król Portugalii, powracający z Brazylii po wojnach napoleońskich,

- Yoda był królem Saturna, kiedy medytował pod drzewem, jakiś dryblas w białej lub czerwonej bluzie zamierzał się na niego z mieczem lub kijem bejsbolowym, lecz ostatecznie zrezygnował z zabicia kosmity,

- jakiś youtuber ostrzegał w podcaście autystów, aby nie uśmiechali się sami do siebie w autobusach, grozi to bowiem uznaniem za głupka i zaczepkami, youtuber bronił zaczepiających, że nie należy zamykać ich do więzień,

- tłumaczyłem Jenie ov Blackeyovej, że Woland tak naprawdę nie był dobry, bo uniemożliwił Małgorzacie osiągnięcie zbawienia, dodałem, że diabeł działa podstępnie,

- Sachalin po przyłączeniu do Japonii otrzyma nazwę Mars, wojna Japonii z Rosją w 2025 r. o tę wyspę zostanie zapamiętana jako ,,wojna marsjańska'', w tym śnie Japończycy mówili po włosku. 

,,Vlad Dracula''

 

,,Vlad był chorym, sadystycznym potworem, ale wielu i tak uważało go za bohatera. Przy całym swym okrucieństwie był utalentowanym przywódcą i udało mu się zakończyć epokę wieloletnich waśni w kraju. Z powodzeniem odpierał także najazdy Turków, którzy nieustannie próbowali wedrzeć się na teren Wołoszczyzny’’ - Rodney Castleden ,,Wcielenia zła. Najgorsi ludzie świata’’

W grudniu 2024 r. przeczytałem ,,Vlada Draculę’’ Dariusza Domagalskiego, powieść historyczną z elementami fantasy.

Akcja rozgrywa się w latach 1462 – 1463. Uwerturę stanowi bitwa pod Warną (1444 r.), w której wojskami chrześcijańskimi dowodził wybitny, węgierski strateg, Jan Hunyady (ok. 1387 – 1457). Niestety klęskę krzyżowców pociągnęła za sobą śmierć młodego polskiego króla, Władysława Jagiellończyka (1424 - 1444), zwanego pośmiertnie Warneńczykiem. Jej powodem była brawura i lekkomyślność monarchy, który zlekceważył przeciwnika.

W 1462 r. król Maciej Korwin (1443 – 1490) ¹ wysłał młodego, węgierskiego rycerza, Janosa Lechoczkyego, kapitana elitarnych Czarnych Legionów (węg. Fekete Sereg) z misją na Wołoszczyznę. Lechoczky miał wybadać tamtejszego hospodara, Vlada Draculę (1431 – 1476) ² czy nadaje się na wodza krucjaty przeciw Turkom, planowanej przez papieża Piusa II (1405 – 1464).

Nad Europą wisiało wówczas realne zagrożenie tureckie. Wojowniczy sułtan Mehmed II Zdobywca (1432 – 1481), wsławiony podbojem Konstantynopola (1453 r.) zamierzał ujarzmić wszystkich ,,niewiernych’’, w tym Wołochów. Władcą Wołoszczyzny miał zostać jego kochanek, Radu Piękny (1435 – 1475), rodzony brat Draculi.

Trwałe piętno na psychice tytułowego bohatera wycisnęła młodość w tureckiej niewoli; szkoła janczarów, nauka tortur i gwałty homoseksualne, których doświadczał. Krwawo rozprawił się z wołoskimi bojarami, którzy zabili mu ojca i brata, a teraz knuli jak jego samego obalić. Był w stałym konflikcie ze Stefanem III Wielkim (1433 – 1504), hospodarem Mołdawii i saskimi kupcami z Siedmiogrodu. Zaprowadził żelazną dyscyplinę. Jej symbolem stał się złoty puchar do czerpania wody ze studni, którego nikt nie ośmielał się ukraść. Lechoczky dostrzegł w nim wodza odważnego i bezwzględnego, stawiającego wymaganie nie tylko poddanym, ale też sobie, patriotę, broniącego swej ojczyzny przed najazdem i męża, kochającego swą żonę ³. Walcząc z okrutnym wrogiem, jakim była Porta Osmańska, starał się prześcignąć ją w okrucieństwie. Własnoręcznie przybił sułtańskiemu posłowi turban gwoździami do głowy, gdy ten nie chciał go zdjąć dla okazania szacunku. Ucztował wśród tureckich jeńców (w tym kobiet i dzieci) nabitych na pale. (Do historii wszedł zresztą z przydomkiem Palownika). Na ten widok Mehmed II tak się przeraził, że zrezygnował z podboju Wołoszczyzny. Z kolei Lechoczky stracił wiarę w Boga. Na ciele księcia były wytatuowane Słońce, Księżyc i ,,dwie gwiazdy Wenus’’, które Lechoczky, zgodnie z ówczesnymi wyobrażeniami eschatologicznymi, uznał za znamię Antychrysta. Tymczasem były to tradycyjne oznaki władzy książęcej na Wołoszczyźnie, publicznie demonstrowane podczas koronacji. Dracula został (przy udziale kapitana Czarnych Legionów) obalony przez Radu Pięknego. Maciej Korwin uwięził Draculę, lecz zachował go przy życiu. Uznał, że będzie mu jeszcze potrzebny.

Powieść przedstawia proces tworzenia się legendy. Vlad Dracula, człowiek z krwi i kości był postrzegany przez współczesnych jako wampir, diabeł oraz władca wilków i wilkołaków. Turcy widzieli w nim Azraela, muzułmańskiego anioła śmierci. Wierzono, że ukończył szkołę magii w Solomancie (Szolomancji), gdzie prześcignął w okrucieństwie samego diabła. Odtąd latał na grzbiecie smoka. Miał być też zdolny do przemiany w wilka i nietoperza. W końcowej scenie siedmiogrodzki skryba napisał wymierzony przeciw pamflet na zamówienie Sasów.

Autor poruszył takie zagadnienia jak upadek kultury rycerskiej opartej na honorze (reprezentowanej przez Janosa Lechoczkyego) i etyczne granice stosowania przemocy w walce ze złem. Zawarł też morał, że historii nie piszą zwycięzcy, lecz pisarze.

1 Odsyłam do posta: ,,Maciej Korwin w mitologii węgierskiej’’.

2 Odsyłam do posta: ,,Historyczny Drakula’’.

3 Odsyłam do posta: ,,Żona Drakuli’’.

,,Łowca i Królowa Lodu''

 

,,Naraz konie stanęły, sanie się zatrzymały, a siedząca w nich osoba podniosła się i Kaj zobaczył, że futro jej i czapka były ze śniegu. Była to wysoka dama, wysmukła, olśniewającej białości: królowa śniegu!’’ - Hans Christian Andersen ,,Królowa Śniegu’’

W grudniu 2024 r. obejrzałem amerykański film fantasy ,,Łowca i Królowa Lodu’’ (ang. ,,The Huntsman: Winter’s War’’) z 2016 r. w reżyserii Cedrica Nicolasa – Troyana (ur. 1969). Produkcja stanowi sequel ,,Królewny Śnieżki i Łowcy’’ ¹.

Tytułową Królową Lodu była Freya (imię skandynawskiej bogini miłości), młodsza siostra złej królowej, Ravenny, macochy Śnieżki. Początkowo Freya nie była zła. Stała się taka pod wpływem osobistej tragedii, kiedy siostra zabiła jej córeczkę. Wówczas zrozpaczona Freya zamieniła się w czarownicę, władająca mrozem i lodem. Osiadła na północy. Nie mogąc być matką, porywała dzieci obu płci (rasy białej i czarnej). Zabraniała im kochać i szkoliła na fanatycznych wojowników, zwanych Łowcami. Z ich pomocą podbiła wszystkie królestwa Północy. W końcu zapragnęła najechać również, położone na południu, królestwo Śnieżki. Postać Frei nawiązuje do Królowej Śniegu z baśni Andersena ², a także do narnijskiej Białej Czarownicy. Scena, w której Królowa Lodu jeździła na niedźwiedziu polarnym, nasuwa skojarzenia z ekranizacją ,,Lwa, Czarownicy i starej szafy’’ z 2005 r., w której niedźwiedzie polarne ciągnęły rydwan Białej Czarownicy ³.

Freya zamierzała zdobyć magiczne zwierciadło swej siostry, aby wykorzystać jego moc do podboju świata. Przedmiot ten był przepojony złem. Sprowadzał cierpienie na królową Śnieżkę oraz pobudzał do agresji. Pod wpływem lustra pozabijali się żołnierze Śnieżki oraz chciwe gobliny z lasu, podobne do czarnych diabłów. Zaklęta w nim była dusza Ravenny. Początkowo niebezpieczny artefakt miał być ukryty w Sanktuarium. Ostatecznie tytułowy Łowca niszcząc lustro, zabił złą królową. W przedmiocie tym można dostrzec podobieństwo do Jedynego Pierścienia ze słynnej trylogii J. R. R. Tolkiena.

Parą głównych bohaterów byli łowca Eryk i niezrównana łuczniczka, Sara. Jako uprowadzone dzieci zostali wyszkoleni na wojowników Królowej Lodu. Potajemnie zawarli ślub. Freya próbowała ich rozdzielić i skłócić. Pod wpływem jej czarów, Eryk przez długi czas myślał, że Sara została zabita. Ostatecznie ich miłość zwyciężyła wszystkie przeszkody i nieporozumienia. W czasie wyprawy Erykowi i Sarze dwa krasnoludy, występujące w poprzedniej części, oraz dwie leśne karlice – rozbójniczki. Freya umarła, zazdroszcząc Erykowi i Sarze ich wzajemnej miłości.

1 Odsyłam do posta: ,,Królewna Śnieżka i Łowca’’.

2 Odsyłam do posta: ,,Mistrz Andersen i jego uczniowie’’.

3 Odsyłam do posta: ,,Cudowny świat Narnii’’.

Białe plemiona

 

,,Polacy to też Murzyni, tylko, że biali’’ 

- Sławomir Mrożek (1930 – 2013)

Motyw zaginionych białych plemion, żyjących wśród ludności kolorowej pojawia się w dawnych legendach i wczesnych utworach z gatunku fantasy. Już średniowieczni Węgrzy poszukiwali w Azji krainy, zwanej Magna Hungaria (Wielkie Węgry), skąd mieli pochodzić ich przodkowie ¹. W tej samej epoce Portugalczycy stworzyli legendę o atlantyckiej wyspie Antilii. Miało na niej schronić się siedmiu biskupów, uchodzących przed muzułmańskim najazdem. Późna nazwa geograficzna Antyli wywodzi się właśnie z tej legendy. W XVI wieku, dobie wielkich odkryć geograficznych, zaczęły do Europy docierać pogłoski o zamieszkujących Amerykę Południową plemionach Indian o białej skórze ². Hiszpański konkwistador Francisco de Orellana (1511 - 1545) zostawił relację o znanych z mitologii greckiej Amazonkach, osiadłych nad rzeka, nazwaną później na ich cześć ³. W 1885 r. kiedy ukazały się ,,Kopalnie króla Salomona’’ Henry’ego Ridera Haggarda, istniały teorie lokalizujące biblijny Ofir w Zimbabwe (wówczas zwanym Rodezją). Wydobywaniem z nich kosztowności mieli zajmować się Egipcjanie, Fenicjanie, Izraelici lub arabscy poddani królowej Saby. Edgar Rice Burroughs umieścił w głębi Afryki fikcyjną krainę Opar, w której przeżywał przygody sam Tarzan. Opar zamieszkiwały piękne, białe kobiety, wywodzące się z Atlantydy, na których czele stała królowa La. Natomiast mężczyźni z Oparu byli zdegenerowanymi małpoludami ⁴. Wątek zaginionej cywilizacji białych ludzi w dawnym Kongu poruszył również H. P. Lovecraft w opowiadaniu grozy ,,Ustalenia dotyczące zmarłego Arthura Jermyna i jego rodu’’ ⁵. Abraham Merritt w powieści ,,Twarz w otchłani’’ opisał białe plemię Yu – Atlanchi, żyjące w Andach i wywodzące się z Atlantydy. Jeden z bohaterów Roberta Ervina Howarda, purytanin Solomon Kane, żyjący na przełomie XVI – XVII wieku, podróżując po Afryce, odkrył Ninn, miasto Asyryjczyków, których królem był Asschur – ras – arab oraz Bastii, krainę zamieszkaną przez niedobitków Atlantów, którymi władał angielski żeglarz Hawk. Po II wojnie światowej pojawiły się opowieści o koloniach zbiegłych nazistów (z Hitlerem włącznie), ukrywających się w głębi południowoamerykańskich dżungli. W latach 70 – tych XX wieku była znana legenda miejska o tzw. nimfie z Nullarbor; pięknej, nagiej blondynce, mieszkającej w australijskim buszu. Później okazało się, że była to modelka, biorąca udział w filmie reklamowym. Współczesnymi wariacjami legendy o południowoamerykańskich Amazonkach są filmy ,,Kobiety – Piranie’’ (1989) oraz ,,Inara, the Jungle Girl’’ (2012). W serialu ,,Nowe przygody Tarzana’’ (1996 – 1997) tytułowy bohater spotkał w Afryce potomków starożytnych Rzymian, wciąż żyjących tak jak ich przodkowie ⁶ (pomysł zaczerpnięty z powieści E. R. Burroughsa ,,Tarzan i zaginione imperium’’). W serialu ,,Zaginiony Świat’’ z lat 1999 – 2002, na motywach powieści Arthura Conana Doyle’a, uczestnicy wyprawy prof. Challengera spotykali liczne plemiona ludzkie; białe (w tym neandertalczyków i Amazonki), czarne i żółte, a także dinozaury, humanoidalne jaszczury, kosmitów, wampiry, wilkołaki itp ⁷.

W 2000 r. ukazała się książka włoskiego pisarza i dziennikarza, Riccarda Orizio ,,Zaginione białe plemiona’’ (przekład polski w 2009 r.). Jest to zbiór reportaży poświęconych rzeczywiście istniejącym, izolowanym populacjom białych w krajach Trzeciego Świata. Ludy te lata swej świetności mają dawno za sobą. Ich obecną, często nędzną egzystencję wypełniają żal i nostalgia, a niekiedy też doświadczenia dyskryminacji ze strony kolorowych sąsiadów.

Burgowie ze Sri Lanki są potomkami Holendrów. Ich przodkowie przybyli na Cejlon w XVII wieku, działając w holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Byli lojalnymi poddanymi Imperium Brytyjskiego. W czasach kolonialnych należeli do elity wyspy. Sytuację Burgów pogorszyło uzyskanie niepodległości przez Sri Lankę i ustanowienie języka syngaleskiego językiem urzędowym. Część z nich emigrowała.

Niemcy z Seaford Town na Jamajce są potomkami białych niewolników z XIX wieku. Wyruszyli w podróż, zwabieni obietnicą lepszego życia w USA.

Confederados pochodzą od pokonanych w wojnie secesyjnej żołnierzy Konfederacji. Część z nich wyemigrowała do Brazylii, gdzie prawo wciąż pozwalało na posiadanie niewolników. Amerykanie zostali przyjęci gościnnie i z wielkim szacunkiem przez cesarza Piotra II (1825 – 1891). Trzeba im przyznać, że wprowadzili szereg innowacji takich jak: żelazny pług, lampa naftowa, eukaliptus, arbuzy, orzeszki arachidowe, orzech pekana, pojęcie wzorcowej farmy, angielskie komendy wydawane wołom, pierwszą transfuzję krwi i nowoczesną stomatologię. Zbudowali kościoły prezbiteriańskie, baptystyczne i metodystyczne oraz założyli pierwszy cmentarz niekatolicki. Żyją w przyjaźni z Łotyszami z osady Nova Odessa, których przodkowie zostali sprowadzeni przez rząd brazylijski z carskiej Rosji.

Polacy na Haiti są potomkami legionistów Dąbrowskiego, wysłanych przez Francuzów do tłumienia powstania murzyńskich niewolników. Sami pozbawieni własnego państwa, przyłączyli się do powstańców i zamieszkali na ich wyspie. Polacy jako jedyni biali nie byli prześladowani przez Haitańczyków po uzyskaniu niepodległości, podczas gdy Francuzów spotkały krwawe represje. Obecnie potomkowie napoleońskich żołnierzy żyją nędznie w miejscowości zwanej Cazale. W 1980 r. reżyser Jerzy Grotowski (1933 – 1999) sprowadził do Polski czarownika, Amona Fremona, Haitańczyka pochodzenia polskiego, który potajemnie odprawił rytuały voodoo mające osłabić ZSRR.

Basterzy z Namibii są potomkami Holendrów, Buszmenów i Hotentotów. Wyznają kalwinizm. Słyną z pobożności i pięknych kobiet. W miejscowości Rehoboth ustanowili własny rząd separatystyczny, posiadający własną flagę i powołujący się na uznanie przez Ligę Narodów.

Blancs Matignons z Gwadelupy są potomkami francuskich właścicieli niewolników, którzy w XIX wieku zamieszali w niegościnnym interiorze wyspy. Ich przodkowie przybyli z Normandii, Marsylii i innych części Francji. Według legend wywodzą się z arystokratycznych rodów Matignonów, Burbonów i Grimaldich z Monako. Jedna z nich opowiada o wizycie księcia Rainiera III (1923 – 2005) wśród tej społeczności. Żyją w nędzy i otacza ich zewsząd pogarda, lecz zachowali swą dumę. Jedną z przyczyn odium są częste u nich przypadku kazirodztwa, praktykowanego w celu zachowania białego koloru skóry przez ich potomków.

Orizio wspomina również o takich społecznościach jak: niemieccy menonici z Belize, Włosi z Etiopii, Erytrei i Somalii, Gavurowie z Afganistanu (potomkowie żołnierzy Aleksandra Wielkiego), Griqua z RPA i Namibii, Portugalczycy z Malakki (Malezja), Francuzi z Les Saintes na Karaibach i Pondichery w Indiach oraz genueńczycy i Szkoci na Tristan de Cunha (terytorium zależnym Wielkiej Brytanii). Od siebie dodałbym jeszcze Polaków z Adampola w Turcji i Rosjan z Harbinu w Chinach.

1 Odsyłam do posta: ,,Magna Hungaria’’.

2 Odsyłam do posta: ,,Biali Indianie’’.

3 Odsyłam do posta: ,,Amazonki z Ameryki Południowej’’.

4 Odsyłam do posta: ,,Tarzan i klejnoty Oparu’’.

5 Odsyłam do posta: ,,H. P. Lovecraft i mitologia Cthulhu’’.

6 Odsyłam do posta: ,,Nowe przygody Tarzana’’.

7 Odsyłam do posta: ,,Zaginiony Świat (serial)’’.

Legenda o drzewach moringa

 

,, [...] drzewa zwane moringa mają lśniący pień, wątłe gałęzie i skąpe listowie. Według buszmeńskiej legendy, bóg grzmotów nie udzielił tym brzydkim, jak gdyby namalowanym przez malarza - abstrakcjonistę, roślinom gościny w raju i zrzucił je z powrotem na Ziemię. Biedne moringi spadły w Namibii, wrastają w ziemię do góry nogami'' - Riccardo Orizio ,,Zaginione białe plemiona''

 

Buszmeński bóg burzy (a także śmierci, cierpienia, chorób, zła, kanibalizmu, skrytobójstwa i chaosu) nazywał się Gauna. Jego bronią był łuk i strzała zakończona ludzką głową.

Św. Jan Paweł II i voodoo

 

,, [...] papież w sekrecie praktykuje magię, a kiedy przyjechał na Haiti, dawał bardzo wyraźne znaki, które wuduiści doskonale zrozumieli, nawet jeśli wszyscy inni na świecie ich nie zauważyli. [...] Na przykład, kiedy wylądował na lotnisku, pocałował ziemię dwa razy. Tak właśnie robią czarownicy, hougans, kiedy chcą w jakimś miejscu wywołać wojnę. Jeden pocałunek oznacza pokój, dwa - wojnę. I, faktycznie, kilka lat później zapanował chaos. [...] Jan Paweł II [...] zawarł pakt z Lucyferem i duchami wudu. Wszyscy możni tego świata muszą to uczynić, bo inaczej mu ulegają, ponieważ Zło - albo jak wolisz, diabeł - jest silniejszy. Wszyscy papieże zawarli układ z diabłem. Z wyjątkiem jednego: poprzednika Jana Pawła II, który faktycznie niespodziewanie zmarł w niejasnych okolicznościach. Siłą rzeczy, zabito go, ponieważ odmówił wymazania z Pisma Świętego niektórych ustępów. Są to ustępy mówiące o śmierci Lucyfera, o jego klęsce. Dziś oficjalna wersja Biblii nie zawiera tych akapitów, w których Zło zostaje zniszczone i upokorzone. Tymczasem pierwotnie tam się znajdowały. I by utrzymać władzę, każdy papież musi potwierdzić, że zostały usunięte'' - Riccardo Orizio ,,Zaginione białe plemiona''

 

Oczywiście nie należy w to wierzyć. Jest to jedynie współczesny mit z Haiti.