,,Mogę
rozkazać zwierciadłu, by objawiło różne rzeczy – odparła
Galadriela – a niekiedy pokazuję pewnym osobom to, co sobie życzą
zobaczyć. Ale zwierciadło może też z własnej woli ukazać
obrazy, o które je nikt nie prosił, a bywają one często niezwykłe
i bardziej pouczające niż tamte, upragnione. Co ujrzysz, jeśli
zostawimy swobodę zwierciadłu, nie wiem. Pokazuje ono czasem dzień
dzisiejszy albo to, co się może dopiero później zdarzyć. Lecz
nawet największy mędrzec nie zawsze jest pewien, czy to, co widzi,
należy do przeszłości, do teraźniejszości czy do jutra. Czy
chcesz spojrzeć w zwierciadło?’’ - J. R. R. Tolkien ,,Władca
Pierścieni. Drużyna Pierścienia’’
W
kwietniu
2025 r. przeczytałem dialog Plutarcha z Cheronei ,,O
zamilknięciu
wyroczni’’
(łac. ,,De
defectu oraculorum’’).
Plutarch (ok. 50 – ok. 125) był kapłanem Apolla w Delfach,
zatroskanym z powodu upadku wielu wyroczni.
W
starożytności wierzono, że przepowiedni udzielają bogowie, demony
(pośrednicy między bogami a ludźmi) lub też wygłaszane są pod
wpływem psychoaktywnych oparów. Jako przyczynę ich zamilknięcia
podawano zrażenie się bogów do ludzkiej niegodziwości
(Planetiades) lub spadek zapotrzebowania na ich działalności z
powodu wyludnienia Grecji (Ammonios).
W
dziele Plutarcha zostało opisanych wiele interesujących i często
już zapomnianych mitów i wierzeń.
-
Delfy zostały założone w środku świata, gdzie znajdował się
kamień omfalos (,,pępek’’). W miejscu tym spotkały się dwa
orły lub łabędzie, wypuszczone z przeciwległych końców świata.
-
Niegasnąca lampa ze świątyni egipskiego boga Amona co roku
zużywała coraz mniej oliwy. Uważano to za oznakę zmniejszającej
się długości roku.
-
Demony (inaczej niż w chrześcijaństwie) mogły być dobre lub złe.
Długowieczne, lecz śmiertelne miały przed sobą 9720 lat życia.
Istniała możliwość przemiany człowieka w herosa, a następnie
demona i boga. Według Hezjoda wiele stuleci trwało życie wrony,
jelenia, kruka, feniksa i nimfy. Długość życia tej ostatniej
równała się długości życia drzewa, stąd nazwa: hamadriady
(,,zrośnięte
z drzewem’’)
.
Demony odpowiadały za niemoralne czyny i upokarzające przygody
przypisywane w mitach bogom. Argument ten wykorzystali później
chrześcijańscy apologeci .
Złe demony zsyłały nieszczęścia (zarazy, nieurodzaj, wojny,
zamieszki) i domagały się ofiar z ludzi. Plutarch wspominał o
istnieniu na Krecie kultu bezgłowego demona Molosa, ojca Merionosa z
,,Iliady’’.
Molos został znaleziony bez głowy po tym jak zgwałcił nimfę.
-
W dialogu przedstawiony został również mit o śmierci boga Pana.
Tajemniczy głos obwieścił ja koło wyspy Paksos egipskiemu
sternikowi Tamusowi (przypuszczalnie noszącemu imię teoforyczne,
nadane na cześć Tammuza, akadyjskiego boga wegetacji).
,,Wedle
starej tradycji Pan miał umrzeć w tym samym momencie, co
ukrzyżowany Jezus; opowiada się, że pewien zmierzający do Italii
żeglarz usłyszał głos: ‘Obwieść ludziom, że wielki bóg Pan
nie żyje. Gdy żeglarz spełnił polecenie, odpowiedział mu wielki
wybuch płaczu. Dla wielu chrześcijan wydarzenie to oznaczało kres
pogaństwa; w okresie późnego średniowiecza starożytny bóg
użyczył swej postaci diabłu’’ - Elizabeth Hallam ,,Bogowie i
boginie. Ponad 130 postaci bóstw w religiach świata’’
-
Uczestnik dysputy, imieniem Demetrios opowiedział o swojej podróży
do Brytanii. U jej wybrzeży leżały liczne wysepki nazwane na cześć
bogów i herosów. Na jednej z nich spał uwięziony Kronos pod
strażą 100 – rękiego olbrzyma Briareosa. Ojcu bogu Olimpu
towarzyszył liczny orszak złożony z demonów. Przypuszczam, że
mit ten mógł posłużyć H. P. Lovecraftowi (wielkiemu miłośnikowi
antyku) jako jedna z inspiracji przy tworzeniu postaci uśpionego
Cthulhu.
-
Greccy filozofowie toczyli spór o to ile istnieje światów.
Arystoteles i stoicy twierdzili, że istnieje tylko świat, w którym
my żyjemy. Według Epikura istniało nieskończenie wiele światów,
zdaniem Platona – pięć, zaś pitagorejczyk Petron oszacował ich
liczbę aż na 183. Zagadnienie to było roztrząsane również w
średniowieczu. Św. Augustyn i Tomasz z Akwinu opowiadali się za
istnieniem tylko jednego świata.
-
Mieszkańców wybrzeży Morza Czerwonego raz do roku odwiedzał
mądry, barbarzyński wróżbita, na co dzień przebywający w
towarzystwie nimf i demonów. Kiedy wygłaszał przepowiednie, z jego
ust wydobywał się rozkoszny zapach. Odznaczał się niezwykłą
urodą dzięki spożywanemu co miesiąc gorzkiemu owocowi o
leczniczych właściwościach.
-
Solimowie czcili tzw. ,,twardych
bogów’’.
Byli to ich władcy; Arselos, Dryos i Trosobios, zabici przez Kronosa
i deifikowani po śmierci.
-
Początki wyroczni delfickiej sięgają czasów, gdy pasterz Koretos
wpadł do szczeliny z odurzającymi oparami. Po wyjściu z niej jako
pierwszy wygłosił trafną przepowiednię.
Wczesnochrześcijański
historyk, Euzebiusz z Cezarei (ok. 264 – ok. 340) dostrzegał w
dialogu Plutarcha zapowiedź upadku pogaństwa.
