,,Szamanizm''

 

,,Dziewczyna szamana

Nie zazna nigdy snu

Dziewczyna szamana

Nie posłucha waszych słów

Rozpalone węgle

Rozpalone węgle ciągle chłonie z jego warg

Jak kapłanka diabła

Chce u stóp szamana spać 

[...]’’

- Justyna Steczkowska ,,Dziewczyna szamana’’ (fragment)

 

W 2019 r. przeczytałem po raz pierwszy pracę popularnonaukową religioznawcy i etnologa religii, prof. dr hab. Andrzeja Szyjewskiego z UJ, ,,Szamanizm’’, wydaną w 2005 r. nakładem katolickiego wydawnictwa WAM. W 2024 r. wydawnictwo ,,Replika’’ opublikowało jej wznowienie.

Popularne na całym świecie słowo szaman oznacza wiedzącego w języku syberyjskich Ewenków, dawniej zwanych Tunguzami. Istniała też hipoteza wywodząca je z indyjskiego słowa śraman, czyli święty człowiek. Oczywiście w językach różnych ludów i kultur używane są własne nazwy szamanów np. angeqok wśród Eskimosów.

Definicja szamana, człowieka, pośredniczącego między światami duchów a ludzi jest nie do końca sprecyzowana. Szaman często jest utożsamiany i mylony z czarownikiem, medicine man, znachorem itd.

Historia szamanizmu zaczęła się już w paleolicie i trwa aż do czasów współczesnych. Zjawisko to zaobserwowano na Syberii ¹, w Arktyce ², Laponii, wczesnośredniowiecznych Węgrzech ³ i Finlandii ⁴, Azji Środkowej, Mongolii, Chinach, Japonii, Korei, Azji Południowo – Wschodniej, obu Amerykach ⁵ i Australii⁶. Szamanizm tworzy nieraz synkretyczne związki z późniejszymi religiami, takimi jak buddyzm, chrześcijaństwo i islam. Praca o perypetiach takich szamanów jak: Djuchade (Syberia), Maria Sabina z plemienia Mazateków (Meksyk) i Czarny Łoś (USA).

Obecnie odrzuca się jako przestarzały pogląd o chorobach psychicznych, wyróżniających szamanów. W rzeczywistości ich społeczności wymagają od nich dobrego stanu zdrowia psychicznego i fizycznego (biorąc pod uwagę nawet takie szczegóły jak kompletne uzębienie), inteligencji (szaman dysponuje bogatszym słownictwem niż jego współplemieńcy) oraz utrzymywaniem się z pracy fizycznej. Często są to osoby ciężko doświadczone przez los i żyjące w nędzy (np. Maria Sabina). To ostatnie przypomina mi zasłyszane w dzieciństwie na lekcji religii słowa katechety: ,,Wielu świętych żałowało, że ich Bóg wybrał’’.

Charakterystyczna zwłaszcza dla mitologii syberyjskiej kosmologia mówi o trójdzielnym Wszechświecie, złożonym ze świata górnego, środkowego (zamieszkanego przez ludzi) i dolnego (świata na opak, zasiedlonego przez demony). Osią spajającą te wszystkie światy jest axis mundi w postaci kosmicznej góry, bądź drzewa (pierwotna brzoza z ,,Kalevali’’, nordycki jesion Yggdrasil, jakucki modrzew Ar Łuk Mas itd.). Podczas wędrówki po zaświatach szaman spotyka mityczne istoty.

 Są wśród nich boginie takie jak: jakucka Ajyysyt ⁷ czy opiekująca się porodami, Muu z wierzeń panamskich Indian Kuna, para demiurgów; wąż Djabdar i mamut Szeli ze Świata Dolnego, kobiety – renifery, ludzi z głowami kruków, ludzi – niedźwiedzie, uzbrojonych w szable i wiele innych. Ponadto może w podziemnych zaświatach ujrzeć pęknięte Słońce i szczerbaty Księżyc. Dla odmiany szamanizm Indian północnoamerykańskich kładzie nacisk na cztery strony świata. Czarny Łoś spotkał sześciu starców (Dziadów), wyobrażających kierunki łącznie z Niebem i Ziemią.

Inicjacja miała przebieg niezwykle bolesny. Ciało szamana było ćwiartowane (czasem też gotowane w kotle) przez duchy, a następnie składane na nowo. Szamana od zwykłych śmiertelników odróżniało posiadanie dodatkowych mięśni i kości.

Wśród przypisywanych im mocy należy wymienić lot, poruszanie się pod ziemią i wodą, wyciąganie z moszny liny, pozwalającej dostać się do nieba (Australia), uzdrawianie, zapewnianie obfitości ryb i zwierzyny łownej oraz bezpiecznych narodzin, toczenie pojedynków z szamanami wrogich plemion, oraz przekazywanie ustnej tradycji. Istnieją syberyjskie i ałtajskie mity, w których chęć rywalizacji z najwyższym bóstwem ściągnęła na szamanów karę w postaci ograniczenia ich mocy.

Technikami służącymi wprowadzeniu się w trans były: wyczerpujący taniec, śpiew (tzw. kamłanie), bicie w bęben, gra na warkotce (australijskim instrumencie, zwanym też ryczywołem), oraz intoksykacja halucynogennymi grzybami (psylocyby ⁸, muchomory) i roślinami (np. ayahuasca ⁹). Nawiasem mówiąc współczesna, wysoce szkodliwa moda na zjadanie muchomorów, bierze się właśnie z chęci naśladowania syberyjskich szamanów…

Oprócz wspomnianych już bębnów i warkotek, w skład szamańskiego ekwipunku wchodził ciężki kostium, odznaczający się bogatą symbolika mitologiczną (noszony na Syberii, podczas gdy w tropikach szamani często odprawiali rytuały nago), żelazna korona (dawniej noszona tylko przez najpotężniejszych szamanów Syberii), kryształy kwarcu i drogie kamieni oraz lustra, niekiedy zastępowane przez naczynia wypełnione wodą (prototyp zwierciadła Galadrieli).

Szaman korzystał z pomocy duchów opiekuńczych, przybierających postaci zwierząt takich jak: orzeł, kruk, tygrys, irbis, jaguar, anakonda, bądź kikituk (ożywiona figurka zwierzęcia). Duchy opiekuńcze mogły też przybierać postać ludzką (kobiecą lub męską), a nawet być kochankami szamana lub szamanki. Przykładami takich związków była piękna Pinga i eskimoski szaman Igjugarjuk oraz XX – wieczna Haitanka, która w swojej ojczyźnie zawarła ślub cywilny z wężokształtnym loa Damballahem.

Tysiąclecia istnienia szamanizmu odcisnęły swe piętno na mitach i baśniach. Z wyobrażeń duchów opiekuńczych wzięły się opowieści o takich istotach jak indiańskie Ptaki Gromu (hybrydy orłów i kruków, ciskające piorunami w węże ) oraz aztecki bóg Quetzalcoatl. Mit o poćwiartowaniu Ozyrysa przez jego zazdrosnego brata, Seta, może stanowić echo szamańskiej inicjacji. Istnieją hipotezy, w których krasnoludki wywodzą się od wyobrażeń halucynogennych grzybów, poruszających się na dwóch nogach. Szklana Góra z polskiej baśni mogła początkowo symbolizować zestalony czas lub nasienie (dla porównania: w aborygeńskim micie kryształy kwarcu to przepojone mocą odłamki z tronu najwyższego boga, imieniem Baiame). Odległym prototypem królewskiej korony może być natomiast symboliczne przedstawienie aury wokół głowy szamana.

Szamani syberyjscy byli prześladowani przez komunistów, kler prawosławny i buriackich lamów. Ich północnoamerykańskich kolegów zwalczał z kolei rząd USA w ramach walki z Indianami (odsyłam do posta: ,,Taniec Ducha’’). Więcej o prześladowaniach szamanów znajdzie Czytelnik informacji w książce Piersa Vitebskego ,,Szaman’’.

Od lat 60 – tych XX wieku ważną częścią ruchu New Age jest neoszamanizm, stanowiący próbę adaptacji wierzeń i praktyk szamańskich do społeczeństwa zachodniego (zjawisko to istnieje również w Rosji). Ważną rolę w powstaniu neoszamanizmu odegrały literackie konfabulacje takich autorów jak Carlos Castaneda (1925 – 1998) ¹⁰, Lynn V. Anderson (1940 - 2022) czy Sun Bear (1929 - 1992). Neoszamanizm jest oceniany negatywnie nie tylko przez katolickich egzorcystów, ale także Indian północnoamerykańskich. Ci ostatni widzą w nim wypaczenie i obrazę swoich tradycji plemiennych.

Nawiązania do szamanizmu można znaleźć w twórczości takich pisarzy fantastów jak: seria ,,Animal Spirit’’ (wielu autorów), Jarosław Grzędowicz (,,Popiół i kurz’’ ¹¹), Jacek Komuda (,,Jaksa’’ ¹²), Maja Lidia Kossakowska (,,Ruda Sfora’’ ¹³, dylogia ,,Zakon Krańca Świata’’ ¹⁴, ,,Grillbar Galaktyka’’ ¹⁵ , trylogia ,,Takeshi’’ ¹⁶ i opowiadanie ,,Na rozkaz Cezara’’¹⁷ ), Sean A. Moore (,,Conan i klątwa szamana’’), Sławomir Mrugowski (,,Strzygonia’’; strzyga jako duch opiekuńczy), Andrzej Pilipiuk (cykl ,,Oko jelenia’’, niektóre opowiadania ¹⁸), Philip Pullman (trylogia ,,Mroczne materie’’ ¹⁹) i J. K. Rowling (,,Harry Potter’’; patronusy jako duchy opiekuńcze), a także w rosyjskim filmie ,,Volkodav’’ (na podstawie powieści ,,Wilczarz’’ Marii Siemionowej ²⁰) oraz w serialach ,,Xena’’ ²¹, ,,Nowe przygody Tarzana’’ ²², ,,Zaginiony Świat’’ ²³ i ,,W krainie Władcy Smoków’’ ²⁴.

1 Odsyłam do posta: ,,Mitologia syberyjska’’.

2 Odsyłam do posta: ,,Ognista kula. Legendy, baśnie i bajki eskimoskie’’.

3 Odsyłam do posta: ,,Mitologia węgierska’’.

4 Odsyłam do posta: ,,Kalevala’’.

5 Odsyłam do postów: ,,Dar totemów. Baśnie indiańskie’’, ,,W rytm zaklęć. Bajki brazylijskie’’ i ,,Na skrzydłach kondora. Bajki z Chile’’.

6 Odsyłam do posta: ,,Oko krokodyla’’.

7 Odsyłam do posta: ,,Ajyysyt’’.

8 Odsyłam do postów: ,,Boskie grzyby’’ i ,,Jeszcze o grzybach’’.

9 Odsyłam do postów ,,Ayahuasca’’ oraz ,,Szaman i mrówka’’.

10 Odsyłam do posta: ,,Carlos Castaneda’’.

11 Odsyłam do posta: ,,Popiół i kurz. Opowieść ze świata Pomiędzy’’.

12 Odsyłam do postów: ,,Jaksa’’ i ,,Jaksa tom 1 Bies idzie za mną’’.

13 Odsyłam do posta: ,,Ruda Sfora’’.

14 Odsyłam do posta: ,,Zakon Krańca Świata tomy I – II’’.

15 Odsyłam do posta: ,,Grillbar Galaktyka’’.

16 Odsyłam do postów: ,,Takeshi. Cień Śmierci’’, ,,Takeshi 2. Taniec Tygrysa’’ i ,,Takeshi 3. Pałac Umarłych’’.

17 Odsyłam do posta: ,,Na rozkaz Cezara’’.

18 Odsyłam do postów: ,,Szewc z Lichtenrade’’, ,,Czasy, które nadejdą’’ i ,,Zło ze wschodu’’.

19 Odsyłam do posta: ,,Mroczne materie’’.

20 Odsyłam do posta: ,,Wilczarz’’.

21 Odsyłam do posta: ,,Xena – wojownicza księżniczka’’.

22 Odsyłam do posta: ,,Nowe przygody Tarzana’’.

23 Odsyłam do posta: ,,Zaginiony Świat (serial)’’.

24 Odsyłam do posta: ,,W krainie Władcy Smoków’’.

Oniricon cz. 1033

     Śniło mi się, że:

- istnieje zwierzę o nazwie fire - kudu (czyt. tak jak jest napisane),

- po lśniącym belą laboratorium chodziły, rozglądając się ciekawie, piękne blondynki w białych bikini, nad którymi naukowcy prowadzili badania,

- brodaty mężczyzna w ciemnoszarym garniturze zapytał mnie o coś, opowiedziałem mu o swojej wizycie u plemienia Neurów, którzy byli wilkołakami i nadali mi imię Ałun Vrar, a on roześmiał się,

- w opuszczonej chacie na wsi trzy siwowłose wieszczki w czarnych, powłóczystych szatach opowiadały dziwaczną baśń nagiej dziewczynce o o blond włosach,

- mówiący kot zaprowadził mnie do chińsko - tajskiej restauracji na ul. Kołłątaja w Szczecinie, gdzie kucharz okazywał mi szacunek jako bohaterowi, walczącemu z potworami,

- jechałem samochodem, którego kierowcą był Jacek Piekara, ubrany w czarny płaszcz z kapturem, zastanawiałem się co by się stało, gdyby ktoś potraktował dosłownie jego wypowiedź na Twitterze o rozbijaniu głowy Borysa Budki i ucieszyłem się, że to nie o mnie tak napisał, powiedziałem Piekarze, że go lubię, a on zaproponował mi napisania posta o politykach,

- leciałem samolotem nad Szczecinem razem z panią Anną ov Stipulovą, która potwierdziła, gdy zapytałem ją czy widziany z okna niezwykle wysoki budynek to Hanza Tower, zastanawiałem się czy na jego szczycie mogliby się ukazać bohaterowie ,,Mistrza i Małgorzaty'',

- aktorka, szatynka w niebieskiej sukni była hejtowana za to, że broniła przed zniewagami polskich żołnierzy, strzegących granicy z Białorusią, potem ucieszyła się, że jej hejterzy stracili pracę, zamiast być zabitymi,

- z czwartego tomu ,,Księgi smoków świata'' Bartłomieja Grzegorza Sali zaczęły wychodzić kolorowe smoki z Azji, obu Ameryk, Australii i Oceanii. 

Hiob

 

W ,,Biblii’’ jest dużo wzmianek o ludzkim cierpieniu. Często jest to cierpienie niezawinione, jak w przypadku starotestamentowego Hioba.

Ksiądz Kazimierz Bukowski nazywa go ,,typem Chrystusa cierpiącego niewinnie’’, zaś same teksty ,,Księgi Hioba’’ ,,mają wyrażać cierpienia duszy spragnionej Boga i szczęścia wiecznego po przejściu stanu próby – czyśćca’’. ,,Cierpienie nawet głupca uczyni mądrym’’, można podsumować, ale przecież Hiob był szlachetny – dlaczego miałby zostać uszlachetniony? Był czysty – czyż potrzebował katharsis?! Był sprawiedliwy, a mimo to przeżywał męki! Bóg jest wzorem wszelkiej sprawiedliwości, a dopuszcza, by Jego wierny sługa cierpiał katusze!

Aby udzielić odpowiedzi na to niełatwe pytanie, sięgnijmy do tekstu biblijnego. Rozmawiając z Bogiem, Szatan zasugerował, iż wiara Hioba jest wyrazem hipokryzji człowieka bogatego i poważanego. Pod wpływem nieszczęścia w mniemaniu Szatana, miałby odwrócić się od Boga. Bóg zesłał więc pierwsze nieszczęście na Hioba – najazd Sabejczyków i Chaldejczyków oraz huragan zabijający całe potomstwo. Hiob jednak, mimo ogromu smutku i strat nie wyrzekł się Boga.

Mamy więc przynajmniej zarys odpowiedzi. Łatwo jest wielbić Boga, kiedy sprawy idą pomyślnie. Owe cierpienie było sprawdzianem dla wiary Hioba. W przypadku tym ów egzamin został zdany pomyślnie.

Hioba zapadł na trąd. Straszliwie cierpiał, został wyrzucony poza nawias społeczeństwa, zaś jego ,,przyjaciele’’ swoimi komentarzami zwiększali jeszcze jego udręki. Nasz bohater przeżywał kryzys wiary. Lamentując kwestionował sens życia. Jednak nawet przez chwilę, szukając odpowiedzi na pytanie ,,dlaczego?’’, nie myślał o samobójstwie. Dokonywał rachunku sumienia. Polemizował z przybyłymi osobami. Nie rozumiał woli Boga, lecz się jej nie przeciwstawiał. Bóg udzielił odpowiedzi w postaci nowego pytania. Uświadomił Hiobowi, że Jego wyroki są niezbadane i nawet najświętsi i najbardziej uczeni ludzie nie mogą ich pojąć.

Antropomorfizm jest błędem – Bóg stosuje inne kryteria oceniania, lepsze niż w przypadku człowieka, w których każde cierpienie ma sens.

Za cenę potwornych cierpień, które zburzyły całe dotychczasowe życie, Hiob zyskał bardzo wiele. Bez cierpienia nie można mieć prawdziwej, żywej, gotowej do poświęceń wiary. ,,Bo słuchajcie i zważcie u siebie, / że według Bożego rozkazu, kto nie zaznał cierpienia ni razu / ten nie może cieszyć się w Niebie’’ - pisał Adam Mickiewicz w ,,Dziadach’’ ¹. Cierpienie, zwłaszcza niezawinione, jest jak lustro, w którym ujawnia się prawda o człowieku. Prawda, której nie można poznać w przypadku życia szczęśliwego. Przez wzgląd na jego cierpienia i modlitwę za przyjaciół, Bóg nie zesłał na nich kary. Kiedy Hiob w roli pariasa słuchał ich opinii, mógł obiektywnie ocenić ich stosunek do siebie - ,,prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie’’.

Gdyby nie było cierpienia, myślę, że nie potrafilibyśmy docenić radości.

Hiob był człowiekiem bogatym, ale potrafił się dzielić z potrzebującymi. Doznana utrata majątku ochroniła go przed pokusą skąpstwa albo chciwości. Utrwaliła w jego mentalności przekonanie, że Ziemia i wszystko co się na niej znajduje, należy do Boga, ludzie zaś posiadają świat na tej samej zasadzie co książki z biblioteki. Książki takie są własnością społeczną i dlatego nikt nie może mieć ich na własność, inaczej byłaby to kradzież. Skąpstwo i chciwość również są złe. Tymczasem utrata majątku z powodu trądu była niejako zabezpieczeniem przeciwko wymienionym wyżej grzechom.

P. S. Biblijny Hiob jest jednym z bohaterów katolickiej powieści angel fantasy Małgorzaty Nawrockiej ,,Twierdza aniołów’’ ².

1 Odsyłam do posta: ,,Dziady’’.

2 Odsyłam do posta: ,,Twierdza aniołów’’.

Oniricon cz. 1032

     Śniło mi się, że:

- byłem nadrzewną, purpurową salamandrą, poruszającą się lotem ślizgowym i narzekałem na papieża Franciszka, niedawno umarł mój wujek, Cezary Żak, który był szczupłym mężczyzną z siwymi wąsami,

- św. Jan Paweł II nadał opuszczoną diecezję we Włoszech polskiemu biskupowi, który w Polsce dopuścił się defraudacji pieniędzy, a ja uznałem, że Papież był za łagodny, UWAGA: To tylko sen, nic takiego się nie wydarzyło,

- odkryłem na Facebooku profil szczecińskiego foliarza, fana Tomasza J. Kosińskiego i Parku Żeromskiego, który uważał, że wojna trojańska miała miejsce na terenach obecnej Holandii i utożsamiał holenderskie Delft z greckimi Delfami,

- niedawno umarł Sanjaya z Lechii i zobaczyłem na ulicy kondukt żałobny Jasnej Strony Mocy, złożony z przebierańców w kolorowych strojach, nie żałowałem samozwańczego króla, a jakiś młodzieniec nakrzyczał na mnie z powodu opublikowanego posta,

- ojcem Tomasza Rożka jest fizyk, prof. Franciszek Granciszek - Żurkiewicz, który ubiera się na różowo,

- Pavlas ov Vidłar mieszkał w dżungli, gdzie ubrany w samą przepaskę biodrową, przemieszczał się za pomocą liany z drzewa na drzewo,

- śniła mi się Kaja Godek, lecz nie pamiętam co robiła,

- wojna trojańska zaczęła się gdy Eris rzuciła na stół złote jabłko, zakończyło ją zaś wypuszczenie z łuku strzały przez Artemidę lub Merlina, wiedząc o tym mała dziewczynka z wytatuowanymi na ręce żmiją oraz napiętym łukiem i strzałą, zamierzała wystrzelić strzałę, aby zakończyć wojnę trojańską,

- czarny elasmozaur usłyszał od mozazaura, który zamienił się w generała, że powinien uprawiać sport, aby przeżyć,

- w wypełnionej mgłą pustej łaźni stała pod nieczynnym prysznicem piękna, czarnowłosa kobieta w niebieskich kąpielówkach, nakryta przezroczystym welonem,

- nagi chłopiec został w lesie schwytany i rozszarpany przez puchacza, potem zmartwychwstał i został szamanem,

- kiedy Ksiądz Dobrodziej z Pawlaczycy przyszedł jako poseł do siedziby Dziadostwa, komuniści próbowali go zastrzelić, lecz ich kule odbijały się od niego (wymyślone na jawie),

- kiedy Matka Boska Fatimska objawiła się w gabinecie Lenina, ten przerażony strzelał do Niej, aż znikła (wymyślone na jawie),

- Karol Darwin (1809 - 1888) bardzo kochał swoją żonę, Emmę, grał z nią w tryktraka i rozpaczał po jej śmierci,

- do pokoju pełnego kobiet i mężczyzn wszedł łysy podróżnik w okularach, który wrócił z krainy Majów, zamknął drzwi przed nosem mężczyźnie, który podążał w ślad za nim, zgromadzeni w pokoju byli tym oburzeni i domagali się wpuszczenia tego człowieka, a kiedy ten wszedł do pokoju, zamienił się w olbrzymiego, czarnego szczura. 

Jakub Wujek (W odpowiedzi Tomaszowi Żbikowatemu)

 

    Jeszcze nie czytałem ,,Biblii'' w przekładzie Jakuba Wujka. W liceum na lekcji religii usłyszałem jednak, że Wujek nazwał Ewę imieniem Mążyna, bo ,,z Męża została wzięta'' (analogia do angielskich słów ,,man'' i ,,woman''). Nawiasem mówiąc: hańba temu, kto widzi w tym mizoginię (naprawdę jeden z moich znajomych skomentował kiedyś przekład Wujka w taki niemądry, politycznie poprawny sposób). W trakcie tworzenia mitologii slawianistycznej zainspirowało mnie to do nazywania Novalsa i Aivalsy, odpowiedników Adama i Ewy słowiańskimi imionami Mąż i Mążyna. Można się o tym przekonać, czytając dostępne na blogu opowiadania fantasy ,,Novals i Aivalsa'', ,,Dwa miasta'', ,,Listy Ziemowita i Księdza Jana'' i ,,Stworzenie człowieka (z 'Gołębiej Księgi')''. Ten ostatni utwór wszedł w skład wydanego w 2021 r. zbioru opowiadań ,,Wymrocze tom I Ery I - X''. Dziękuję za komentarz i pozdrawiam :). 

Czym dla ciebie jest ,,Biblia''?

 

Nie lubię pisać o sobie i o swoich odczuciach. Jest wiele ciekawszych tematów, poza tym może mi przeszkadzać zwykła trema. Nie znaczy to, abym potępiał osobiste wyznania, uważam jednak, że nie nadaję się do tworzenia tego typu literatury.

Jestem katolikiem i pochodzę z katolickiej rodziny. ,,Biblia’’ jest dla nie tym czym uczy Kościół – zbiorem pism natchnionych, powstałych pod natchnieniem Ducha Świętego. Wierzę, że zawiera nieomylną naukę teologiczną i etyczną i tym samym przedstawia drogę do zbawienia, popartą autorytetem ustanowionego przez Jezusa Kościoła. Uważam ją za Słowo Boże – orędzie skierowane do całej ludzkości – uczące jak osiągnąć świętość. Poza tym jest najdoskonalszym dziełem literackim i teologicznym, ale nie moralitetem, choćby najlepszym. Głównym jej tematem jest bowiem teologia interakcji Boga i człowieka. Oczywiście w ,,Biblii’’ jest sporo wzmianek o etyce – i za to powinniśmy umieć ją docenić – ale sama etyka musi wypływać z naczelnego przekazu teologicznego (,,Bóg jest miłością’’ - św. Jan Ewangelista), inaczej byłaby podobna do drzewa pozbawionego korzeni. Moim zdaniem etyka świecka jest mitem. Choć przypadki szlachetnych ateistów (np. Marc Bloch) się zdarzają, to nie możemy się okłamywać. Swego czasu Wolter utrzymywał, że fanatyzm pochłonął więcej ofiar niż ateizm. Żył w XVIII wieku – stulecie poprzednie było naznaczone piętnem wojen religijnych, w których europejscy chrześcijanie (katolicy i protestanci) głosili hasła religijne jako parawan ideologiczny swoich interesów. Późniejsza rewolucja we Francji (1789 – 1795) pochłonęła mniej ofiar niż liczy obecne zaludnienie Szczecina.

Wiek XX był okresem nazizmu i komunizmu, wiekiem Hitlera i Stalina, broni ABC, aborcji, eutanazji, martyrologii licznych narodów, Oświęcimia i łagrów nad Kołymą, poprawności politycznej i sekciarstwa (największego w Rosji). Wiek ten w przeraźliwy sposób zadał kłam twierdzeniu Woltera. Nas zaś powinien utwierdzać w wierze, że poza Kościołem, składającym się z ludzi przeciętnych, słabych, ułomnych, lecz pozostających pod opieką Ducha Świętego, nie ma zbawienia, a jego święta księga, ,,Biblia’’ uczy nas jak postępować, aby wyżej wymienionego zła nie było. Niestety nagminnie lekceważymy głos Boży do nas skierowany. Takie jest moje zdanie i taki jest mój stosunek do ,,Biblii’’.

Jeśli chodzi o moje osobiste przeżycia z ,,Biblią’’, były z nią związane również moje rozterki. Z Pismem Świętym zetknąłem się w wieku przedszkolnym, kiedy czytała mi je Mama. Pamiętam niektóre moje reakcje – początkowe zdziwienie, że Bogu nikt nie każe, głośne wyrażanie opinii o postępowaniu bohaterów i większe zainteresowanie Nowym Testamentem, gdy była mowa o Jezusie. Tak było w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym.

W klasie III szkoły podstawowej pojawiła się we mnie sprzeczność: jak pogodzić religię z nauką; czy ewolucjonizm jest zgodny z doktryną chrześcijaństwa? Doszedłem nawet do wniosku, że dinozaury i inne zwierzęta kopalne były ,,dobre, ale wymyślone’’, a ich skamieliny bez wyjątku sfałszowane. Nie potępiałem samego Darwina, ale jego teorii nie traktowałem poważnie – uważałem ją raczej za niesmaczny żart.

Jeśli Czytelnik chce, może się pośmiać z ,,jakiegoś tam Klarowskiego’’. Dopiero w klasie piątej na lekcji religii, kiedy wykładał pan A… L…¹, mój dylemat został rozwiązany. ,,Kreacjonizm, od łac. creatio – stworzenie jest pseudonaukową i pseudoreligijną próbą dosłownej interpretacji słów ‘Biblii’ o stworzeniu. ‘Albo to, albo to’ - może Czytelnik powiedzieć. Ale religia nie kłóci się z nauką, ponieważ wypływa od tego samego Boga, aczkolwiek obydwa pojęcia nie powinny być mieszane […]. Jest to poemat alegoryczny, kładący nacisk na moralno – religijny aspekt zagadnienia’’ - pisałem już o tym w ,,Ciekawostkach z życia zwierząt’’, w artykule o ewolucji człowieka. ²

Odnośnie stosunku otoczenia niewiele mogę powiedzieć. Jest on bowiem taki sam jak mój stosunek. W czasie Wigilii czytam fragment ,,Ewangelii wg św. Łukasza’’ o Bożym Narodzeniu. Niewiele mogę powiedzieć. Odpowiedź na to pytanie B została dana powyżej, gdy odpowiadałem na pytanie A. Kto chce może mnie potępić, ale przecież ważne jest, aby wypowiadać się treściwie, niekoniecznie dużo.

Kończąc swoją wypowiedź, pozostaje mi tylko krótki przegląd roli ,,Biblii’’ w kształtowaniu kultury i życia codziennego. Na pierwszym miejscu apokryfy, gatunek literacki, którego św. Hieronim bardzo nie lubił. Były to odrzucone przez Kościół księgi, wzorowane na ,,Biblii’’, gdzie fantastyka, herezja, kicz, artyzm etc. łączyły się w jedno, dając niepowtarzalny efekt. Do apokryfów należą: ,,Księga Henocha’’ (Stary Testament), ,,Ewangelia Pseudo Mateusza’’ (z niej pochodzi motyw wołu i osła przy Narodzeniu Pańskim), ,,Ewangelia św. Tomasza’’ (motyw antyfeministyczny!) etc. W 1564 r. Sobór Trydencki oddzielił apokryfy od prawdziwych ksiąg natchnionych. ³

W średniowieczu odgrywano przedstawienia, zwane misteriami, z których biorą swój rodowód współczesne szopki i jasełka.

,,Biblia’’ dostarczała też inspiracji malarzom i rzeźbiarzom rozmaitych epok. Również witraże, zdobiące kościoły, przechowują niejedną z biblijnych historii np. witraż ,,Stań się!’’, autorstwa Stanisława Wyspiańskiego z kościoła franciszkanów w Krakowie.

Naukowiec i literat, J. R. R. Tolkien wzorował swój ,,Silmarillion’’ właśnie na ,,Biblii’’ (Iluvatar – Bóg, Melkor – diabeł, Ainurowie – anioły). ⁴

Motywy biblijne występują też w ,,Mistrzu i Małgorzacie’’ Michaiła Bułhakowa. W ekipie Wolanda spotykamy kota Behemota (imię biblijnego potwora, pokrewnego Lewiatanowi) i Abadonnę (od Abbadona – anioła zagłady z ,,Apokalipsy św. Jana’’). W powieści Bułhakowa występują też Jeszua (hebrajska wersja greckiego imienia Jezus), Mateusz Lewita (św. Mateusz Ewangelista), Piłat i Judasz. ⁵

Kiedy pisałem ,,Milenium, czyli Nowe Triumfy’’ również skorzystałem z wątków biblijnych. ,,Titanic’’ nazwałem ,,wieżą Babel na wodzie’’. Pisałem:

,,Nazwij kogo Jafetem – nie zrozumie ciebie,

Nazwij kogo Semem – nie zrozumie ciebie,

Nazwij kogo CHAMEM - będzie obrażony (a)’’.

Akcja utworu rozgrywa się w noc sylwestrową 31 grudnia 1999 roku w Szczecinie i w Armagedonie. Ostatnia nazwa figuruje w ,,Apokalipsie św. Jana’’.

Również w licznych przysłowiach i zwrotach frazeologicznych występują motywy biblijne. ,,Perły przed wieprze’’ oznaczają danie wartościowych rzeczy tym, którzy nie potrafią ich docenić. ,,Czuć się jak w raju’’ - czuć się bardzo dobrze, raj oznacza też miejsce wyjątkowo piękne. ,,Napiętnować’’ - zaznajomić innych z czyjąś niegodziwością. Zwrot pochodzi od znaku danego Kainowi przez Boga po zabiciu Abla. ,,Wstęga kainowa’’ - znak w kształcie litery ,,V’’ na głowie żmii zygzakowatej, aluzja do napiętnowania Kaina. ,,Wdowi grosz’’ - ofiara mała, lecz bezcenna, bo wiążąca się z heroicznym, często niezauważalnym poświęceniem. ,,Być na Adama i Ewę; strój Adama’’ - nie mieć ubrania. ,,Jabłko Adama’’ - grdyka. ,,Most Adama’’ - łańcuch wysp i mielizn między Indiami a Sri Lanką. ,,Żaba goliat’’ i ,,kruszczyc goliat’’ - gatunki zwierząt. ,,Wieść Hiobowa’’ - wieść smutna, tragiczna i przygnębiająca. ,,Herod – baba’’ - feministka.

Przykładów można mnożyć bardzo wiele, ale jest to temat sam w sobie godny osobnego opracowania.

Powyższy tekst napisałem w pierwszej klasie liceum jako wypracowanie z języka polskiego. Polecam również mój późniejszy post ,,Biblia’’.

1 Odsyłam do posta ,,Andreus ov Leovishiner’’.

2 Odsyłam do posta: ,,Ewolucja’’.

3 Odsyłam do postów: ,,Apokryfy ‘Biblii’’ i ,,O Morzu Tyberiadzkim’’.

4 Odsyłam do posta: ,,J. R. R. Tolkien – początek przygody’’.

5 Odsyłam do posta: ,,Michaił Bułhakow’’.

,,Kronika Słowian''

 

,,Helmold, kronikarz średniowieczny z Holsztynu, żył w XII. w., autor ‘Chronica Slavorum’, w której przedstawił zdobycie i chrystjanizację krajów słowiańskich od Karola W., po r. 1172. Przekład polski J. Papłońskiego (1862)’’ - ,,Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberga tom 6 Grecki język do Izasław’’

 

Na studiach przeczytałem po raz pierwszy ,,Kronikę Słowian’’ (łac. ,,Chronica Slavorum’’) Helmolda. W 2024 r. nakładem wydawnictwa ,,Replika’’ ukazało się wznowienie tego dzieła w przekładzie Józefa Matuszewskiego z 1974 r. i ze wstępem mediewisty, prof. Jerzego Strzelczyka ¹.

Helmold (1125 – 1177) był proboszczem z Bozowa (niem. Bosau). Jego kronika stanowi ważne źródło dla badaczy mitologii słowiańskiej. Jednocześnie opowiada nie tylko o Słowianach, ale też min. o misji św. Anskara do pogańskich Szwedów i walce cesarza Henryka IV z papiestwem o inwestyturę. Dodam, że kronikarz współczuł upokorzonemu cesarzowi.

Helmold błędnie zaliczał do Słowian bałtyjskich Prusów i ugrofińskich Węgrów. Mylił się również utożsamiając Morawian z Karyntyjczykami. Nazwę Bałtyku (określanego również Morzem Scytyjskim) wywodził o łacińskiego słowa oznaczającego pas (balteus). Współczesna nauka nie potwierdza tej etymologii, zaś nazwę Bałtyk wywodzi raczej od litewskiego ,,Baltas Jura’’, czyli białe morze. Założycielem Wołogoszczy (dziś Wolgast w Niemczech) miał być Juliusz Cezar, któremu średniowieczne legendy przypisywały zwykle założenie Wolina.

Kronikarz oceniał pogańskich Słowian jako wiarołomnych i niebezpiecznych. Nie miał zresztą dobrego zdania o już od dawna ochrzczonych Polakach. Zarzucał im łupienie kościołów i cmentarzy nawet na ziemiach sojuszników. Równocześnie poganie w jego kronice mieli takie zalety jak gościnność i umiłowanie wolności. Gorąco chwalił pogańskich Prusów, min. za to, że nie przywiązywali się do kosztownych futer. Oskarżał natomiast saskich możnowładców o okrucieństwo, chciwość, pychę i obojętność na sprawę chrystianizacji. To właśnie sascy panowie swoją postawą zrażali Słowian do chrześcijaństwa. Takim negatywnym przykładem był Guncelin, każący wieszać każdego Słowianina, schwytanego na drodze, a nie umiejącego uzasadnić celu swojej wędrówki. To ostatnie może oburzać współczesnego człowieka, bo akurat Helmold bardzo chwalił Guncelina...

Helmold przytoczył legendę o Winecie, zapożyczoną od Adama z Bremy. Był to potężny i bardzo bogaty gród na wyspie, zamieszkany przez samych pogan; Słowian, Greków i barbarzyńców. Został zatopiony przez fale Bałtyku jeszcze przed podbojem Sasów przez Karola Wielkiego.

Bóstwa

Radagast (utożsamiany ze Swarożycem) był czczony w Retrze (Radogoszczy). Jego chram dysponował złotym posągiem i łożem, zdobionym purpurą. Bóg ten otrzymał w ofierze głowę sędziwego biskupa Jana, zatkniętą na włóczni. Nie był to jedyny przypadek chrześcijanina zamęczonego przez pogańskich Słowian.

Świętowit był czczony na wyspie Ranie (obecnie Rugia w Niemczech) w ponadplemiennym sanktuarium, zwanym Arkoną. Helmold, idąc w ślad za legendą z Korbei, widział w nim spoganizowaną postać św. Wita. Należy tu wyjaśnić, że imię Świętowit oznacza ,,pana władającego wiedzą tajemną’’, zaś popularna wśród laików forma Światowid jest błędna. Arkona została zdobyta przez duńskiego króla Waldemara, posąg Świętowita zaś – obalony i porąbany. Była to symboliczna data końca pogańskiej Słowiańszczyzny.

Prowe był bogiem ziemi starogardzkiej. Jego kapłan nazywał się Mike. Bóstwu poświęcony był chram otoczony wysokim płotem. Osoby niebędące kapłanami miały tam wstęp wzbroniony z wyjątkiem, tych którzy szukali azylu. Helmold był świadkiem zniszczenia tego sanktuarium przez biskupa.

Siwa była boginią Połabian. Późniejsze źródła przekazują jej imię w formie Żywia, co sugeruje, że była boginią życia.

Na temat boga Podagi dowiadujemy się z kroniki jedynie tego, że odbierał cześć w Płoni.

Podczas uczt Słowianie Połabscy wzywali bogów dobra i zła (argument przemawiający za tezą o prasłowiańskim dualizmie). Nieprzyjazny bóg był nazywany Czarnobogiem lub Diabłem. Późniejsze źródła nazywały dawcę pomyślnego losu Białobogiem.

Helmold wspomina również lakonicznie o domowych bóstwach i demonach. W polskim przekładzie otrzymały one nazwę niebożąt. Oryginał łaciński nazywa je pennates; penatami, przez analogię do opiekuńczych duchów domostwa z wierzeń starożytnych Rzymian.

Potędze szatana, skrytej pod maską pogańskich wierzeń, przeciwstawione zostały chrześcijańskie cuda. Matka późniejszego biskupa Wicelina, gorliwego chrystianizatora Połabia, miała sen o zstępującym do jej łona złotym krzyżu, wysadzanym klejnotami. Wicelin wypędził diabła Rufina z młodej dziewicy Ymme. Powodem opętania była zemsta za trzykrotne udaremnienie przez nią kradzieży. Krwawa rosa osadzająca się w obozie uczestników pierwszej krucjaty, okazała się zapowiedzią śmierci krzyżowców na pustyni w wyniku zdrady bizantyjskiego przewodnika.

,,Kronika Słowian’’ posłużyła jako źródło inspiracji takim utworom fantasy jak: ,,Cudowna podróż’’ Selmy Lagerlöf ² oraz ,,Słowo i miecz’’ Witolda Jabłońskiego ³ (legenda o Winecie), opowiadanie ,,Kraniec świata’’ z tomu ,,Ostatnie życzenie’’ Andrzeja Sapkowskiego ⁴ (Żywia), ,,Plagi tej ziemi’’ Michała Krzywickiego (Helmold jako jeden z bohaterów) i trylogii ,,Czarnoksiężnik’’ Juraja Červenáka ⁵ (Białobóg i Czarnobóg).

1 Odsyłam do posta: ,,Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian’’.

2 Odsyłam do posta: ,,Cudowna podróż tom I’’.

3 Odsyłam do posta: ,,Przedmurze pogaństwa, czyli ‘Słowo i miecz’’’.

4 Odsyłam do posta: ,,Geralt i inni’’.

5 Odsyłam do postów: ,,Kronikarz słowiańskich herosów’’ i ,,Miecz Radogosta’’.