Kościół i ewolucjoniści

 

Co ciekawe największy opór nauka Darwina napotkała w USA, gdzie jej wykładanie było prawnie zakazane, a aktualnie amerykańscy kreacjoniści usunęli wiedzę o Darwinie z egzaminów szkolnych ¹. Czym jest kreacjonizm i jakie były religijne próby wytłumaczenia pochodzenia człowieka? Kreacjonizm jest pseudonaukową i pseudoreligijną próbą literalnej interpretacji słów ,,Biblii’’ o stworzeniu. Tymczasem religia nie kłóci się z nauką, ponieważ wypływa od tego samego Boga, aczkolwiek obydwa pojęcia nie powinny być mieszane.

Pochodzenie człowieka pobudzało myślenie ludzkości od tysiącleci. Przykładowo starożytni Grecy uważali, że ludzi ulepił Prometeusz z gliny zwilżonej łzami, zaś po potopie heros Deukalion wskrzesił ich z kamieni. Kadmos pokonawszy smoka, zasiał w glebie jego zęby, z których powstali wojownicy o morderczych skłonnościach, sprowokowani do wzajemnej walki przez herosa. W mitologii wikingów pierwsza para przedludzka powstała z potu spod pachy olbrzyma. Po potopie z jego krwi, praludzie zostali wylizani spod lodu przez krowę. Prawda, że niesamowite? Jednak najsłynniejsza, budząca najwięcej kontrowersji i polemik jest biblijna koncepcja genezy ludzkości. Według niej ludzie pochodzą od Adama i Ewy, stworzonych przez Boga w rajskim ogrodzie Edenie. Nie możemy odmówić temu opisowi pewnej spostrzegawczości, niezależnie od tego czy wierzymy czy nie. Ludzie pojawili się w jednym miejscu (mieli rację ludzie średniowiecza, sytuując Eden w Afryce) jako najmłodszy gatunek dużych ssaków, aczkolwiek ewolucja trwa nadal. Poza tym ostatnie badania wykazują, że pierwotni ludzie mieli tylko jedną grupę krwi. Mogli więc pochodzić od jednej kobiety. Dalszy podział wytworzył się pod wpływem kazirodztwa. Religijny zakaz kazirodztwa ma właśnie podłoże humanitarne, aby nie skazywać potomstwa na niekorzystne mutacje. Tak więc wszyscy ludzie są ze sobą w mniejszym lub większym stopniu spokrewnieni!

1 Tekst pisałem w pierwszych latach XXI wieku.

Mitologia chińska a ,,Biblia''

,,Ojciec Pezron [...] przyjął, że pierwszy cesarz chiński, według zapisów tradycyjnej kroniki, Fu - si - to po prostu Adam; inni identyfikowali go z Noem lub patriarchą Enochem. Trudności ze sprowadzeniem historii Chin do chronologii biblijnej były jednak oczywiste. Skoro opowiada ona zdarzenia jeszcze sprzed potopu, który przeżył tylko Noe z rodziną, to w jaki sposób Chińczycy rozwijali swoją cywilizację, będąc pod wodą? Wiadomo było skądinąd, że od tysięcy lat potrafili oni obserwować zaćmienia słońca! [...]'' - Wojciech J. Burszta ,,Antropologia kultury''

 

Dawne teorie o Indianach

 

,,Jean Léry określił ich jako potomków Chama wygnanych do Ameryki przez Hebrajczyków (jest to jakby protestancka wykładnia exodusu); katolicki biskup Jacques Bossuet widział w nich gorszą część ludzkości dotknięta 'pomieszaniem' języków i rozproszeniem poza stare siedziby. Z prawdziwą herezją wystąpił Isaak de la Peyrere, mówiąc, że Biblia to święta księga dotycząca wyłącznie żydów i chrześcijan, a inne ludy zostały stworzone, zanim pojawił się Adam! Nietrudno się domyślić, że ogłoszenie takiej wersji pojawienia się części ludzkości omal nie przyczyniło się do spalenia jej autora na stosie [...]'' - Wojciech J. Burszta ,,Antropologia kultury''

 

 

Środek świata

 

,,Tak więc aborygeni australijscy  uważali swe ziemie za centrum świata; nie byli w tym oryginalni - podobnie mieszkańcy Haiti wyrażali przekonanie, że z jaskini na ich właśnie wyspie wyłoniły się słońce i księżyc, i że tu w ogóle nastąpiło stworzenie świata. W Chinach - nazywanych wszak Państwem Środka - ówczesne miasto Lojang, położone w centrum terytorium, stawało się automatycznie środkiem całego świata. Również świat kultury judaistycznej i chrześcijańskiej przepojony był ideą 'środka' świata; dla Żydów 'środkiem' owym była Jerozolima (Tak mówił Pan Bóg: "Oto jest Jerozolima, którą umieściłem między poganami, otoczona obcymi krajami', a dokładniej świątynia jerozolimska z Arką Przymierza; dla chrześcijan, kontynuujących i adaptujących pojęcia żydowskie, stała się nim Golgota. We Francji średniowiecznej królewskie St. Denis, a potem Paryż uważane były za środek świata, ale w momencie trwałego upowszechnienia się światopoglądu chrześcijańskiego został on na długo utożsamiony z Ziemią Świętą. Dla Greków wreszcie (...), środek Ziemi był wprawdzie różnie oznaczany, ale mieścił się nieodmiennie na terytorium zdominowanym przez oddziaływanie kultury helleńskiej. Omfalos, półokrągły kamień w świątyni Apollina w Delfach, symbolizował zarówno środek Ziemi, jak i jej początek, co wyjaśniał odpowiedni mit. [...]'' - Wojciech J. Burszta ,,Antropologia kultury''

 

    Do symboliki tej nawiązał pośrednio również Norman Davies, który jedną ze swych książek o historii Polski zatytułował ,,Serce Europy''. 

,,Szamanizm''

 

,,Dziewczyna szamana

Nie zazna nigdy snu

Dziewczyna szamana

Nie posłucha waszych słów

Rozpalone węgle

Rozpalone węgle ciągle chłonie z jego warg

Jak kapłanka diabła

Chce u stóp szamana spać 

[...]’’

- Justyna Steczkowska ,,Dziewczyna szamana’’ (fragment)

 

W 2019 r. przeczytałem po raz pierwszy pracę popularnonaukową religioznawcy i etnologa religii, prof. dr hab. Andrzeja Szyjewskiego z UJ, ,,Szamanizm’’, wydaną w 2005 r. nakładem katolickiego wydawnictwa WAM. W 2024 r. wydawnictwo ,,Replika’’ opublikowało jej wznowienie.

Popularne na całym świecie słowo szaman oznacza wiedzącego w języku syberyjskich Ewenków, dawniej zwanych Tunguzami. Istniała też hipoteza wywodząca je z indyjskiego słowa śraman, czyli święty człowiek. Oczywiście w językach różnych ludów i kultur używane są własne nazwy szamanów np. angeqok wśród Eskimosów.

Definicja szamana, człowieka, pośredniczącego między światami duchów a ludzi jest nie do końca sprecyzowana. Szaman często jest utożsamiany i mylony z czarownikiem, medicine man, znachorem itd.

Historia szamanizmu zaczęła się już w paleolicie i trwa aż do czasów współczesnych. Zjawisko to zaobserwowano na Syberii ¹, w Arktyce ², Laponii, wczesnośredniowiecznych Węgrzech ³ i Finlandii ⁴, Azji Środkowej, Mongolii, Chinach, Japonii, Korei, Azji Południowo – Wschodniej, obu Amerykach ⁵ i Australii⁶. Szamanizm tworzy nieraz synkretyczne związki z późniejszymi religiami, takimi jak buddyzm, chrześcijaństwo i islam. Praca o perypetiach takich szamanów jak: Djuchade (Syberia), Maria Sabina z plemienia Mazateków (Meksyk) i Czarny Łoś (USA).

Obecnie odrzuca się jako przestarzały pogląd o chorobach psychicznych, wyróżniających szamanów. W rzeczywistości ich społeczności wymagają od nich dobrego stanu zdrowia psychicznego i fizycznego (biorąc pod uwagę nawet takie szczegóły jak kompletne uzębienie), inteligencji (szaman dysponuje bogatszym słownictwem niż jego współplemieńcy) oraz utrzymywaniem się z pracy fizycznej. Często są to osoby ciężko doświadczone przez los i żyjące w nędzy (np. Maria Sabina). To ostatnie przypomina mi zasłyszane w dzieciństwie na lekcji religii słowa katechety: ,,Wielu świętych żałowało, że ich Bóg wybrał’’.

Charakterystyczna zwłaszcza dla mitologii syberyjskiej kosmologia mówi o trójdzielnym Wszechświecie, złożonym ze świata górnego, środkowego (zamieszkanego przez ludzi) i dolnego (świata na opak, zasiedlonego przez demony). Osią spajającą te wszystkie światy jest axis mundi w postaci kosmicznej góry, bądź drzewa (pierwotna brzoza z ,,Kalevali’’, nordycki jesion Yggdrasil, jakucki modrzew Ar Łuk Mas itd.). Podczas wędrówki po zaświatach szaman spotyka mityczne istoty.

 Są wśród nich boginie takie jak: jakucka Ajyysyt ⁷ czy opiekująca się porodami, Muu z wierzeń panamskich Indian Kuna, para demiurgów; wąż Djabdar i mamut Szeli ze Świata Dolnego, kobiety – renifery, ludzi z głowami kruków, ludzi – niedźwiedzie, uzbrojonych w szable i wiele innych. Ponadto może w podziemnych zaświatach ujrzeć pęknięte Słońce i szczerbaty Księżyc. Dla odmiany szamanizm Indian północnoamerykańskich kładzie nacisk na cztery strony świata. Czarny Łoś spotkał sześciu starców (Dziadów), wyobrażających kierunki łącznie z Niebem i Ziemią.

Inicjacja miała przebieg niezwykle bolesny. Ciało szamana było ćwiartowane (czasem też gotowane w kotle) przez duchy, a następnie składane na nowo. Szamana od zwykłych śmiertelników odróżniało posiadanie dodatkowych mięśni i kości.

Wśród przypisywanych im mocy należy wymienić lot, poruszanie się pod ziemią i wodą, wyciąganie z moszny liny, pozwalającej dostać się do nieba (Australia), uzdrawianie, zapewnianie obfitości ryb i zwierzyny łownej oraz bezpiecznych narodzin, toczenie pojedynków z szamanami wrogich plemion, oraz przekazywanie ustnej tradycji. Istnieją syberyjskie i ałtajskie mity, w których chęć rywalizacji z najwyższym bóstwem ściągnęła na szamanów karę w postaci ograniczenia ich mocy.

Technikami służącymi wprowadzeniu się w trans były: wyczerpujący taniec, śpiew (tzw. kamłanie), bicie w bęben, gra na warkotce (australijskim instrumencie, zwanym też ryczywołem), oraz intoksykacja halucynogennymi grzybami (psylocyby ⁸, muchomory) i roślinami (np. ayahuasca ⁹). Nawiasem mówiąc współczesna, wysoce szkodliwa moda na zjadanie muchomorów, bierze się właśnie z chęci naśladowania syberyjskich szamanów…

Oprócz wspomnianych już bębnów i warkotek, w skład szamańskiego ekwipunku wchodził ciężki kostium, odznaczający się bogatą symbolika mitologiczną (noszony na Syberii, podczas gdy w tropikach szamani często odprawiali rytuały nago), żelazna korona (dawniej noszona tylko przez najpotężniejszych szamanów Syberii), kryształy kwarcu i drogie kamieni oraz lustra, niekiedy zastępowane przez naczynia wypełnione wodą (prototyp zwierciadła Galadrieli).

Szaman korzystał z pomocy duchów opiekuńczych, przybierających postaci zwierząt takich jak: orzeł, kruk, tygrys, irbis, jaguar, anakonda, bądź kikituk (ożywiona figurka zwierzęcia). Duchy opiekuńcze mogły też przybierać postać ludzką (kobiecą lub męską), a nawet być kochankami szamana lub szamanki. Przykładami takich związków była piękna Pinga i eskimoski szaman Igjugarjuk oraz XX – wieczna Haitanka, która w swojej ojczyźnie zawarła ślub cywilny z wężokształtnym loa Damballahem.

Tysiąclecia istnienia szamanizmu odcisnęły swe piętno na mitach i baśniach. Z wyobrażeń duchów opiekuńczych wzięły się opowieści o takich istotach jak indiańskie Ptaki Gromu (hybrydy orłów i kruków, ciskające piorunami w węże ) oraz aztecki bóg Quetzalcoatl. Mit o poćwiartowaniu Ozyrysa przez jego zazdrosnego brata, Seta, może stanowić echo szamańskiej inicjacji. Istnieją hipotezy, w których krasnoludki wywodzą się od wyobrażeń halucynogennych grzybów, poruszających się na dwóch nogach. Szklana Góra z polskiej baśni mogła początkowo symbolizować zestalony czas lub nasienie (dla porównania: w aborygeńskim micie kryształy kwarcu to przepojone mocą odłamki z tronu najwyższego boga, imieniem Baiame). Odległym prototypem królewskiej korony może być natomiast symboliczne przedstawienie aury wokół głowy szamana.

Szamani syberyjscy byli prześladowani przez komunistów, kler prawosławny i buriackich lamów. Ich północnoamerykańskich kolegów zwalczał z kolei rząd USA w ramach walki z Indianami (odsyłam do posta: ,,Taniec Ducha’’). Więcej o prześladowaniach szamanów znajdzie Czytelnik informacji w książce Piersa Vitebskego ,,Szaman’’.

Od lat 60 – tych XX wieku ważną częścią ruchu New Age jest neoszamanizm, stanowiący próbę adaptacji wierzeń i praktyk szamańskich do społeczeństwa zachodniego (zjawisko to istnieje również w Rosji). Ważną rolę w powstaniu neoszamanizmu odegrały literackie konfabulacje takich autorów jak Carlos Castaneda (1925 – 1998) ¹⁰, Lynn V. Anderson (1940 - 2022) czy Sun Bear (1929 - 1992). Neoszamanizm jest oceniany negatywnie nie tylko przez katolickich egzorcystów, ale także Indian północnoamerykańskich. Ci ostatni widzą w nim wypaczenie i obrazę swoich tradycji plemiennych.

Nawiązania do szamanizmu można znaleźć w twórczości takich pisarzy fantastów jak: seria ,,Animal Spirit’’ (wielu autorów), Jarosław Grzędowicz (,,Popiół i kurz’’ ¹¹), Jacek Komuda (,,Jaksa’’ ¹²), Maja Lidia Kossakowska (,,Ruda Sfora’’ ¹³, dylogia ,,Zakon Krańca Świata’’ ¹⁴, ,,Grillbar Galaktyka’’ ¹⁵ , trylogia ,,Takeshi’’ ¹⁶ i opowiadanie ,,Na rozkaz Cezara’’¹⁷ ), Sean A. Moore (,,Conan i klątwa szamana’’), Sławomir Mrugowski (,,Strzygonia’’; strzyga jako duch opiekuńczy), Andrzej Pilipiuk (cykl ,,Oko jelenia’’, niektóre opowiadania ¹⁸), Philip Pullman (trylogia ,,Mroczne materie’’ ¹⁹) i J. K. Rowling (,,Harry Potter’’; patronusy jako duchy opiekuńcze), a także w rosyjskim filmie ,,Volkodav’’ (na podstawie powieści ,,Wilczarz’’ Marii Siemionowej ²⁰) oraz w serialach ,,Xena’’ ²¹, ,,Nowe przygody Tarzana’’ ²², ,,Zaginiony Świat’’ ²³ i ,,W krainie Władcy Smoków’’ ²⁴.

1 Odsyłam do posta: ,,Mitologia syberyjska’’.

2 Odsyłam do posta: ,,Ognista kula. Legendy, baśnie i bajki eskimoskie’’.

3 Odsyłam do posta: ,,Mitologia węgierska’’.

4 Odsyłam do posta: ,,Kalevala’’.

5 Odsyłam do postów: ,,Dar totemów. Baśnie indiańskie’’, ,,W rytm zaklęć. Bajki brazylijskie’’ i ,,Na skrzydłach kondora. Bajki z Chile’’.

6 Odsyłam do posta: ,,Oko krokodyla’’.

7 Odsyłam do posta: ,,Ajyysyt’’.

8 Odsyłam do postów: ,,Boskie grzyby’’ i ,,Jeszcze o grzybach’’.

9 Odsyłam do postów ,,Ayahuasca’’ oraz ,,Szaman i mrówka’’.

10 Odsyłam do posta: ,,Carlos Castaneda’’.

11 Odsyłam do posta: ,,Popiół i kurz. Opowieść ze świata Pomiędzy’’.

12 Odsyłam do postów: ,,Jaksa’’ i ,,Jaksa tom 1 Bies idzie za mną’’.

13 Odsyłam do posta: ,,Ruda Sfora’’.

14 Odsyłam do posta: ,,Zakon Krańca Świata tomy I – II’’.

15 Odsyłam do posta: ,,Grillbar Galaktyka’’.

16 Odsyłam do postów: ,,Takeshi. Cień Śmierci’’, ,,Takeshi 2. Taniec Tygrysa’’ i ,,Takeshi 3. Pałac Umarłych’’.

17 Odsyłam do posta: ,,Na rozkaz Cezara’’.

18 Odsyłam do postów: ,,Szewc z Lichtenrade’’, ,,Czasy, które nadejdą’’ i ,,Zło ze wschodu’’.

19 Odsyłam do posta: ,,Mroczne materie’’.

20 Odsyłam do posta: ,,Wilczarz’’.

21 Odsyłam do posta: ,,Xena – wojownicza księżniczka’’.

22 Odsyłam do posta: ,,Nowe przygody Tarzana’’.

23 Odsyłam do posta: ,,Zaginiony Świat (serial)’’.

24 Odsyłam do posta: ,,W krainie Władcy Smoków’’.

Oniricon cz. 1033

     Śniło mi się, że:

- istnieje zwierzę o nazwie fire - kudu (czyt. tak jak jest napisane),

- po lśniącym belą laboratorium chodziły, rozglądając się ciekawie, piękne blondynki w białych bikini, nad którymi naukowcy prowadzili badania,

- brodaty mężczyzna w ciemnoszarym garniturze zapytał mnie o coś, opowiedziałem mu o swojej wizycie u plemienia Neurów, którzy byli wilkołakami i nadali mi imię Ałun Vrar, a on roześmiał się,

- w opuszczonej chacie na wsi trzy siwowłose wieszczki w czarnych, powłóczystych szatach opowiadały dziwaczną baśń nagiej dziewczynce o o blond włosach,

- mówiący kot zaprowadził mnie do chińsko - tajskiej restauracji na ul. Kołłątaja w Szczecinie, gdzie kucharz okazywał mi szacunek jako bohaterowi, walczącemu z potworami,

- jechałem samochodem, którego kierowcą był Jacek Piekara, ubrany w czarny płaszcz z kapturem, zastanawiałem się co by się stało, gdyby ktoś potraktował dosłownie jego wypowiedź na Twitterze o rozbijaniu głowy Borysa Budki i ucieszyłem się, że to nie o mnie tak napisał, powiedziałem Piekarze, że go lubię, a on zaproponował mi napisania posta o politykach,

- leciałem samolotem nad Szczecinem razem z panią Anną ov Stipulovą, która potwierdziła, gdy zapytałem ją czy widziany z okna niezwykle wysoki budynek to Hanza Tower, zastanawiałem się czy na jego szczycie mogliby się ukazać bohaterowie ,,Mistrza i Małgorzaty'',

- aktorka, szatynka w niebieskiej sukni była hejtowana za to, że broniła przed zniewagami polskich żołnierzy, strzegących granicy z Białorusią, potem ucieszyła się, że jej hejterzy stracili pracę, zamiast być zabitymi,

- z czwartego tomu ,,Księgi smoków świata'' Bartłomieja Grzegorza Sali zaczęły wychodzić kolorowe smoki z Azji, obu Ameryk, Australii i Oceanii. 

Hiob

 

W ,,Biblii’’ jest dużo wzmianek o ludzkim cierpieniu. Często jest to cierpienie niezawinione, jak w przypadku starotestamentowego Hioba.

Ksiądz Kazimierz Bukowski nazywa go ,,typem Chrystusa cierpiącego niewinnie’’, zaś same teksty ,,Księgi Hioba’’ ,,mają wyrażać cierpienia duszy spragnionej Boga i szczęścia wiecznego po przejściu stanu próby – czyśćca’’. ,,Cierpienie nawet głupca uczyni mądrym’’, można podsumować, ale przecież Hiob był szlachetny – dlaczego miałby zostać uszlachetniony? Był czysty – czyż potrzebował katharsis?! Był sprawiedliwy, a mimo to przeżywał męki! Bóg jest wzorem wszelkiej sprawiedliwości, a dopuszcza, by Jego wierny sługa cierpiał katusze!

Aby udzielić odpowiedzi na to niełatwe pytanie, sięgnijmy do tekstu biblijnego. Rozmawiając z Bogiem, Szatan zasugerował, iż wiara Hioba jest wyrazem hipokryzji człowieka bogatego i poważanego. Pod wpływem nieszczęścia w mniemaniu Szatana, miałby odwrócić się od Boga. Bóg zesłał więc pierwsze nieszczęście na Hioba – najazd Sabejczyków i Chaldejczyków oraz huragan zabijający całe potomstwo. Hiob jednak, mimo ogromu smutku i strat nie wyrzekł się Boga.

Mamy więc przynajmniej zarys odpowiedzi. Łatwo jest wielbić Boga, kiedy sprawy idą pomyślnie. Owe cierpienie było sprawdzianem dla wiary Hioba. W przypadku tym ów egzamin został zdany pomyślnie.

Hioba zapadł na trąd. Straszliwie cierpiał, został wyrzucony poza nawias społeczeństwa, zaś jego ,,przyjaciele’’ swoimi komentarzami zwiększali jeszcze jego udręki. Nasz bohater przeżywał kryzys wiary. Lamentując kwestionował sens życia. Jednak nawet przez chwilę, szukając odpowiedzi na pytanie ,,dlaczego?’’, nie myślał o samobójstwie. Dokonywał rachunku sumienia. Polemizował z przybyłymi osobami. Nie rozumiał woli Boga, lecz się jej nie przeciwstawiał. Bóg udzielił odpowiedzi w postaci nowego pytania. Uświadomił Hiobowi, że Jego wyroki są niezbadane i nawet najświętsi i najbardziej uczeni ludzie nie mogą ich pojąć.

Antropomorfizm jest błędem – Bóg stosuje inne kryteria oceniania, lepsze niż w przypadku człowieka, w których każde cierpienie ma sens.

Za cenę potwornych cierpień, które zburzyły całe dotychczasowe życie, Hiob zyskał bardzo wiele. Bez cierpienia nie można mieć prawdziwej, żywej, gotowej do poświęceń wiary. ,,Bo słuchajcie i zważcie u siebie, / że według Bożego rozkazu, kto nie zaznał cierpienia ni razu / ten nie może cieszyć się w Niebie’’ - pisał Adam Mickiewicz w ,,Dziadach’’ ¹. Cierpienie, zwłaszcza niezawinione, jest jak lustro, w którym ujawnia się prawda o człowieku. Prawda, której nie można poznać w przypadku życia szczęśliwego. Przez wzgląd na jego cierpienia i modlitwę za przyjaciół, Bóg nie zesłał na nich kary. Kiedy Hiob w roli pariasa słuchał ich opinii, mógł obiektywnie ocenić ich stosunek do siebie - ,,prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie’’.

Gdyby nie było cierpienia, myślę, że nie potrafilibyśmy docenić radości.

Hiob był człowiekiem bogatym, ale potrafił się dzielić z potrzebującymi. Doznana utrata majątku ochroniła go przed pokusą skąpstwa albo chciwości. Utrwaliła w jego mentalności przekonanie, że Ziemia i wszystko co się na niej znajduje, należy do Boga, ludzie zaś posiadają świat na tej samej zasadzie co książki z biblioteki. Książki takie są własnością społeczną i dlatego nikt nie może mieć ich na własność, inaczej byłaby to kradzież. Skąpstwo i chciwość również są złe. Tymczasem utrata majątku z powodu trądu była niejako zabezpieczeniem przeciwko wymienionym wyżej grzechom.

P. S. Biblijny Hiob jest jednym z bohaterów katolickiej powieści angel fantasy Małgorzaty Nawrockiej ,,Twierdza aniołów’’ ².

1 Odsyłam do posta: ,,Dziady’’.

2 Odsyłam do posta: ,,Twierdza aniołów’’.