,,Około
roku 2000 p. n. e. wspaniała rasa celtyckich jeźdźców przybyła
ze stepów wschodnich Chin do północnej Europy, podbijając i
cywilizując tamtejsze ludy. Sami później zostali wygnani przez
kolejnych najeźdźców. Potomkowie celtyckich jeźdźców wycofali
się do północnych wiosek nad jeziorami i fortów na wzgórzach.
Ich ostatnią twierdze, Glastonbury, zdobyli w 52 p. n. e. Belgowie
(Belgae)’’ - Gavin i Yvone Frost ,,A Witch’s Guide to Life’’,
cyt. za: Peter Berresford Ellis ,,Druidzi’’

Prof.
Jerzy Gąssowski (1926 – 2021) był polskim archeologiem. Napisał
min. ,,Spotkanie
z Kopernikiem. Kulisy odkrycia’’
(2010), ,,Prahistorię
sztuki’’
(2008), ,,Indian
Ameryki Północnej od początków po wiek XIX’’
(1996), ,,Kulturę
pradziejową na ziemiach polskich’’
(1985), ,,Z
archeologia za pan brat’’
(1983), ,,Sztukę
pradziejową w Polsce’’
(1975), ,,Dzień
w kraju Mieszka’’
(1971), ,,Narodziny
średniowiecznego świata’’
(1970), ,,Z
dziejów polskiej archeologii’’
(1970), ,,Dzieje
i kulturę dawnych Słowian (do X wieku)’’
(1964) i ,,Ziemia
mówi o Piastach’’
(1961).
W
2006 r. przeczytałem po raz pierwszy napisaną przez niego
,,Mitologię
Celtów’’.
Książka ukazała się po raz pierwszy w 1979 r. w serii ,,Mitologie
świata’’
Wydawnictw Artystycznych i Filmowych. W 2026 r. nakładem wydawnictwa
,,Replika’’
stało się dostępne wznowienie .
Ryc. za: RoyalArtist91
Celtowie
należą do ludów indoeuropejskich. W starożytności zamieszkiwali
rozległe obszary Europy Środkowej i Zachodniej; Półwysep
Iberyjski, Wyspy Brytyjskie, tereny dzisiejszej Francji (Galii),
Niemiec, Beneluksu, krajów alpejskich, północnych Włoch, Polski,
Czech i Węgier. Niektóre starożytne ludy jak Celtybrowie i
Piktowie
powstały z wymieszania się napływowych Celtów z ludnością
autochtoniczną. Celtowie dotarli aż do Azji Mniejszej (dzisiejszej
Turcji): byli nimi Galaci, adresaci jednego z listów św. Pawła.
Współczesnymi Celtami są: Irlandczycy, Szkoci, Walijczycy,
Kornwalijczycy, Mańczycy (mieszkańcy wyspy Man) i Bretończycy.
Informacji o starożytnych Celtach dostarczają prace takich autorów
jak: Herodot ,
Juliusz Cezar (toczący zaborczą wojnę z Galami), Lukian z
Samosaty, Tacyt, Pliniusz Starszy ,
Strabon, Pomponiusz Mela, Korneliusz Nepos, Diodor Sycylijski,
Diogenes Laertios ,
Ammianus Marcellinus, św. Hieronim i Paweł Orozjusz. Prawdziwą
kopalnią wiedzy są źródła średniowieczne, spisane przez
chrześcijańskich mnichów w Irlandii i Walii. Zaliczają się do
nich: ,,Mabinogion’’,
,,Historia
królów Brytanii’
Geoffreya z Monmouth ,
irlandzki epos ,,Tain,
czyli uprowadzenie stad z Cualinge’’,
,,Księga
najazdów’’
(,,Lebor
Gabala Erenn’’)
i inne .
Opowieści te wywarły ogromny wpływ zarówno na legendy
arturiańskie ,
jak też współczesną literaturę fantasy. Naukowe badania nad
dawnymi Celtami zapoczątkowali angielscy humaniści George Buchanan
(1506 – 1582) i Edward Lhuyd (1660 – 1709) .

Ryc. za: I love it vlog
Celtowie
czcili wielu bogów. Ważną rolę w ich religii odgrywały święte
gaje (drunemeton) i źródła, magia, wróżby i przepowiednie.
Składali ofiary ze zwierząt i ludzi. Praktykowali rytualny
kanibalizm (znany min. z relacji św. Hieronima). Wojownicy, tacy jak
legendarny Cuchulain z Irlandii, zbierali ucięte głowy zabitych w
walce wrogów. (Zwyczaj znany także Papuasom, Dajakom i Indianom z
Ameryki Południowej). W XIX wieku we Francji archeolodzy odkryli
kalendarz z Coligny, rzucający światło na celtycką rachubę
czasu. Celtyckimi świętami były: Imbolc (2 lutego), Beltaine (1
maja), Lugnasad (1 sierpnia) i Samhain (31 października, pierwowzór
dzisiejszego Halloween ).
Ważną odgrywały także naczynia kultowe; kocioł Dagdy, zawsze
pełen strawy (symbol obfitości), kocioł z Gundestrup w Danii
(słynny wizerunek boga Cernunnosa z porożem jelenia), w wersji
schrystianizowanej zaś – Święty Graal .

Kasta
kapłańska dzieliła się na trzy warstwy: druidów (odprawiających
obrzędy religijne), filidów (wieszczów) i bardów (przekazujących
mity drogą ustną poprzez poezję). Pomimo znajomości pisma ogam,
kapłani nie używali go, aby nie osłabiać swojej pamięci. Krążyły
legendy o nadprzyrodzonych mocach druidów .
Jeden z nich imieniem Myrddin był pierwowzorem czarodzieja Merlina.
W czasie podboju Galii i Brytanii Rzymianie okrutnie prześladowali
druidów, traktując ich jako zagrożenie dla swojej władzy. Filidzi
udzielili pomocy św. Patrykowi w chrystianizacji Irlandii. Wielu z
nich zostało później biskupami tej wyspy.

Charakterystyczna
dla kultury celtyckiej jest wielka rola kobiet; matriarchat,
dziedziczenie w linii żeńskiej (matrylinearyzm), wysoka pozycja
królowych i kapłanek oraz liczne boginie. Mitologia celtycka zna
takie postaci jak: Epona (bogini koni), Rosmerta, żona Smertiusa
(bóstwa znane tylko ze starożytnych inskrypcji), Danu (matka
boskiego szczepu Tuatha de Dannan, władającego dawną Irlandią),
Riannon, Arianrod, Blodeuwedd (kobieta utworzona za pomocą magicznej
sztuki z kwiatów), irlandzkie boginie wojny: Macha, Badb, Morrigan i
Nenain, czarodziejka Sin (niebezpieczna kochanka Muircertacha,
historycznego władcy Irlandii), czarodziejka Dahud (władczyni
zatopionego miasta Ys z bretońskiej legendy), królowa Mebd z
Conachty (nieprzyjaciółka Cuchulaina, którego zmusiła szantażem
do śmiertelnego pojedynku z jego przyjacielem, Ferdiadem) i wiele
innych. Przykładem celtyckich kapłanek były galicenae z wyspy Seny
w Galii, które zachowywały dziewictwo do końca życia.
Przypisywano im zdolność zmiany postaci, sprowadzenie burzy,
zadawanie chorób i uzdrawianie oraz przepowiadanie przyszłości.

Ryc. za: iwona Ark
Kult
akwatyczny dotyczył licznych bogiń rzek oraz źródeł. Należały
do nich: Sequana (jej imię do dziś nosi rzeka przepływająca przez
Paryż), Souconna (bogini Soany w Galii), Vesunna, Icaunis (opiekunka
rzeki Yonne w Galii), Kowentyna z Brytanii i Boand, od której
imienia została nazwana rzeka Boyne w Irlandii. Celtowie czcili
źródła o uzdrawiającej mocy. Irlandzkim bogiem morza był
Manannam Mc Lear, władca wyspy Man. Inny bóg, Dylan stanowił
personifikację morskiej fali.
Ryc. za: Micheline Ramjee
Spośród
drzew największym szacunkiem cieszył się dąb z rosnącą na nim
jemiołą. Starsza etymologia wywodzi słowo druid właśnie od dębu.
Według nowszych ustaleń druid oznacza etymologicznie nie tyle
czciciela dębów co wiedzącego.

Ważne
były także zwierzęta: łosoś (jego spożycie zapewniało wielką
mądrość), niedźwiedź (atrybut bogini Artio czczonej w rejonie
dzisiejszego Berna), jeleń, byk (enigmatyczny bóg Tarvos Trigranus
był przedstawiany jako byk z trzema żurawiami na grzbiecie), pies
(imię Chuchulaina, największego herosa Irlandczyków znaczyło Pies
Culana) oraz dzik (atrybut bogini Arduiny). Postać dzika przybierał
galijski Moccus, utożsamiany z rzymskim Merkurym, podczas gdy
walijski Math miał postać pół – człowieka, pół – dzika.
Mówiący dzik nauczył Cerainta Feddwa warzenia piwa. Straszliwy,
mówiący dzik Twrch Trwyth z Walii był synem księcia Taredda,
zaklętym w odyńca. Pustoszył pola uprawne. Między uszami miał
grzebień, brzytwę i nożyce. Polował na niego Kulwch z pomocą
króla Artura i Rycerzy Okrągłego Stołu, aby móc poślubić
Olwenę, córkę olbrzyma Yspaddena Penkawra. Przypuszcza się, że
reliktem celtyckiego kultu dzików i niedźwiedzi były zagadkowe
rzeźby na górze Ślęży w Polsce .

Żeglarz
Mael Duin spotkał na dalekich wyspach (symbolizujących zaświaty)
fantastyczne istoty; kota, zionącego ogniem, olbrzymie mrówki i
tzw. rotatora (powyżej), stwora, którego stale wirowała na ciele.
Postać
fantastycznych potworów mieli Fomorowie, pierwotni mieszkańcy
Irlandii, zwyciężeni przez Tuatha De Dannan. Posiadali kozie głowy,
jedno oko, jedną rękę i jedną głowę.
Celtowie
wierzyli w reinkarnację, o której mówią np. mity o Taliesinie i
Tuanie. Ponowne wcielenia następowały nie tylko w ciała ludzi lub
zwierząt, ale także w przedmioty i zjawiska przyrodnicze.
Jednocześnie istniały też mity lokalizujące świat zmarłych na
dalekich wyspach na Atlantyku, takich jak Avalon (miejsce
pośmiertnego spoczynku króla Artura) i Wyspy Błogosławione (Tir
nan Og, Mag Mell, Mag Tuired, Tirfo Tuin…). Słowo imram
oznacza irlandzkie opowieści o żegludze do tych krain. Przeżywali
w nich barwne przygody tacy bohaterowie jak Bran Mc Febal i
wspomniany już Mael Duin, w wersji chrześcijańskiej zaś – św.
Brendan .
Walijskie zaświaty nosiły nazwę Arawn. Władał nimi Pwyll z żoną
Riannon. Ich synem był Pryderi.

Autor
podkreśla, że chrześcijaństwo nie zniszczyło mitologii
celtyckiej, ale pozwoliło jej przetrwać w średniowiecznych
legendach. Św. Patryk (powyżej), a także św. Brygida z Kildare i św.
Columcile (Kolumba) przeżywali fantastyczne przygody i walczyli z
bóstwami i demonami (takimi jak Crom Cruach) jako pełnoprawni
bohaterowie celtyckich mitów.