Prof. dr hab. Gerard Labuda (1916 – 2010) był polskim mediewistą. Wydał min. ,,Studia nad początkami państwa polskiego’’ (1988), ,,Mieszko I’’ (2009), ,,Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny Zachodniej’’ (2001), ,,Święty Stanisław biskup krakowski, patron Polski’’ (2000), ,,Święty Wojciech. Biskup – męczennik, patron Polski, Czech i Węgier’’ (2000), ,,Kaszubi i ich dzieje’’ (1996), ,,Korona i infuła. Od monarchii do poliarchii’’ (1996), ,,Pierwsze państwo polskie’’ (1989), ,,Materiały sesji naukowej. Świat bajek, baśni i legend kaszubskich’’ (1979, razem z Gertrudą Skotnicką), ,,Źródła, sagi i legendy do najdawniejszych dziejów Polski’’ (1961), ,,Źródła skandynawskie i anglosaskie do dziejów Słowiańszczyzny’’ (1961), ,,Literatura ludowa. Pomorze Zachodnie’’ (1960) i inne.
W kwietniu 2026 r. przeczytałem jego pracę ,,Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Materiały źródłowe do nauki historii dla uczniów, studentów i nauczycieli’’ z 2003 r. Stanowi edycję zmienioną i rozszerzoną, opartą na wydaniu PWN z 1954 r.
Imponująca jest lista zamieszczonych w książce autorów i źródeł od Islandii po Persję. Figurują na niej: Herodot 1, Pomponiusz Mela, Pliniusz Starszy 2, Tacyt, Ptolemeusz, Jordanes, Prokopiusz z Cezarei, Jan z Efezu, Teofylakt Simokattes, ,,Żywoty’’ i ,,Cuda św. Dymitra’’, Teofanes Wyznawca, cesarz bizantyjski Konstantyn Porfirogeneta, Vibius Sequester, Paweł Diakon, papież św. Grzegorz I Wielki, kapitularz Karola Wielkiego z Diedenhofen (805 r.), Adam z Bremy, król angielski Alfred Wielki, Kosmograf z Rawenny, Geograf Bawarski, Al - Masudi, Einhard, dokument biskupstwa praskiego z 1086 r., ruska ,,Powieść doroczna’’, Pseudo – Cezariusz, Pseudo – Maurycy, Menander, Fredegar, ,,Annales Mettenses’’, ,,Annales q. d. Einhardi’’, ,,Annales regni Francorum’’, ,,Chronicon Moissacense’’, ,,Annales Bertiniani’’, ,,Annales Fuldenses’’, ,,Chronicon Reginonis, abb. Prumensis’’, Kosmas z Pragi, tzw. ,,Conversio Bagoariorum et Carantanorum’’, tzw. ,,Schwabenspiegel’’, Jan z Victring, Gall Anonim 3 (powyżej), ,,Żywot św. Metodego’’, bł. Wincenty Kadłubek 4, dokument księcia bawarskiego Tassilona z 777 r., taryfa z Raffelstetten, Ibn Rosteh, Ibn Hurdadbeh, Ibrahim ibn Jakub, list arcybiskupa magdeburskiego Adelgoza z 1108 r., Herbord, Helmold z Bozowa 5, fragment nienburski, Widukind, ,,Żywot św. Kanuta’’, Kontynuator Reginona, Thietmar z Merseburga, dokument ,,Dagome iudex’’, Sakso Gramatyk, ,,Roczniki Hildesheimskie’’, listy papieży: Jana VIII, Stefana V i św. Grzegorza VII, ,,Żywot z Prieflingen’’, Eigil, św. Bonifacy, Al – Gardizi, kanonik wyszehradzki, kronikarz z Zwiefalten, cesarz bizantyjski Leon VI, bizantyjska ,,Kronika Wielkanocna’’, żywoty św. Wojciecha, Gothorm Sindri, Halldor Ókristni, Arnórr jarlaskald, Orderyk Vitalis, Snorre Sturleson i kilka innych.
W czasie druku pierwszego wydania obowiązywała w Polsce teoria autochtoniczna. Według niej prakolebka mieściła się między Odrą a Dnieprem. Słowianie istnieli już w epoce brązu (kultura łużycka 6). Dziś nauka polska opowiada się za teorią allochtoniczną. Prasłowianie przybyli na ziemie polskie ze wschodu dopiero w V – VI wieku n. e.
Starożytne legendy geograficzne mówiły o zamieszkujących ziemie polskie Neurach, plemieniu wilkołaków (odgrywają ważna rolę w tworzonej przeze mnie mitologii slawianistycznej), Androfagach (ludożercach), Amazonkach a nawet hybrydach ludzi i zwierząt znad Bałtyku. Niektórzy autorzy rzymscy nazywali Wenetów, lud iliryjski, dawniej uważany za przodków Słowian – Indami, czyli mieszkańcami Indii 7 . (Nawiasem mówiąc w ruskiej bylinie zmiennokształtny Wołch Wszesławicz obronił Ruś przed najazdem Hindusów).
Słowianie byli potomkami Madaja, syna Jafeta, syna Noego. Według Kosmografa z Rawenny (VII/ VIII wiek) pochodzili z wyspy na Oceanie zwanej Wielką Scytią. Geograf Bawarski wymienia zagadkowe plemię Zeriuani jako najstarszy lud słowiańskie, z którego wywodziły się wszystkie późniejsze. (Stąd właśnie wzięli się Zerywanie z mitologii Czesława Białczyńskiego 8 ). Pierwszym (według źródeł muzułmańskich) władcą Słowian był Madżak, król plemienia Walinjana (Wolinian lub Wołynian). Nazwa Serbowie wywodziła się jakoby od łac. servi, czyli niewolnicy.
Romantyczny mit o pokojowych Słowianach pochodzi z relacji Teofylakta Simokatty. Zapuszczający się w głąb Bizancjum z instrumentami muzycznymi Słowianie mieli nawet nie znać żelaza. Nawiasem mówiąc ten zapis bizantyjskiego historyka wywarł duży wpływ na ,,Starą baśń’’ Józefa Ignacego Kraszewskiego 9. Tymczasem liczne inne źródła przedstawiają Prasłowian jako lud niezwykle wojowniczy. Słowianie najeżdżali Bizancjum. Cudowna interwencja św. Dymitra uchroniła Tessaloniki przed wpadnięciem w ich ręce. Zdobyli za to Konungahelę w Norwegii. W szeregach słowiańskich walczył wówczas czarownik odporny na rany zadawane żelazem. Według Orderyka Vitalisa w 1136 r. Polacy (Pomorzanie) i Lucice wzięli udział w duńskiej inwazji na Anglię. Bizantyjskie kroniki podają, że Słowianie byli dzicy i przerażający. Wyli jak wilki i wysysali pojmanym kobietom mleko z piersi. Jedli drapieżne zwierzęta i walczyli prawie nago. Na Połabiu i Rusi składali bogom ofiary z ludzi. Wdowy były zabijane po śmierci mężów, co uważano za oznakę heroicznej wierności Słowianek. Św. Otto z Bambergu odwiódł Pomorzan od zabijania niechcianych córek. Kronikarze podkreślali natomiast słowiańską gościnność i ogromną zasobność ich ziemi w dobra naturalne. Alfred Wielki pisał o Estach (Prusach, a więc Bałtach a nie Słowianach), że potrafili wytwarzać niskie temperatury.
Przytoczone źródła opisują legendy o początkach dynastii Piastów, Przemyślidów i Rurykowiczów. Mniej znany przekaz mówi o założycielach Białej Chorwacji. Byli nimi bracia Kloukas, Lovelos, Kosentzis, Mouchlo i Chorwat oraz siostry Touga i Vouga, walczący z Awarami. Z kolei bracia Radym i Wiatko byli przodkami ruskich plemion Radymiczów i Wiatyczów.
Przegląd źródeł przedstawia także ewolucję religii Słowian w stronę zorganizowanego kultu z kapłanami, świątyniami i posągami bóstw takich jak Świętowit i Perun, zniszczonych w trakcie chrystianizacji. Św. Otto przesłał papieżowi jako trofeum ucięte głowy bożka Trygława, czczonego w Szczecinie. Słowiańskie wróżby polegały min. na przeprowadzaniu konia przez leżące na ziemi włócznie oraz kreślenie linii w popiele. Thietmar przekazał mit o dziku z jeziora, żyjącym w kraju Głomaczy. Odyniec zapowiadał wojnę, wynurzając się z wody i tarzając po ziemi ,,wśród straszliwych wstrząsów’’. W zbiorze można przeczytać również o smoku wawelskim i myszach, prześladujących Popiela.
W ruskiej legendzie już św. Paweł i jego uczeń, Andronik nawracali Morawian (Ilirów). Św. Włodzimierz I Wielki wypytywał muzułmanów, wyznających judaizm Chazarów i katolików o zasady ich religii, aż w końcu przyjął chrzest prawosławny. Przekaz ten historycy traktują jako legendę. Symboliczna ślepota, oznaczająca nieznajomość prawdziwej religii poprzedzała chrzest zarówno św. Włodzimierza jak też Mieszka I.
Fot. za: VistaCreate
Krótko mówiąc, książka jest pozycją obowiązkową dla wszystkich zainteresowanych dawną Słowiańszczyzną. Polecam również wpis ,,Najstarsze świadectwa o Słowianach’’ (recenzję książki Mariana Plezi).
1 Odsyłam do posta: ,,Dzieje’’.
2 Odsyłam do posta: ,,Historia naturalna’’.
3 Odsyłam do postów: ,,Gall Anonim’’ i ,,Czy Gall Anonim był Chorwatem?’’
4 Odsyłam do posta: ,,Bł. Wincenty Kadłubek’’.
5 Odsyłam do posta: ,,Kronika Słowian’.
6 Zainteresowanym kulturą łużycką polecam wpisy: ,,Biskupin’’ i ,,Dysk z Nebry’’.
7 Wykorzystałem ten fantazmat przy pisaniu opowiadania fantasy ,,Wind’’ dostępnego na tym blogu.
8 Odsyłam do posta: ,,Czesław Białczyński’’.
9 Odsyłam do posta: ,,Stara baśń’’.























































