Prof. Włodzimierz Szafrański (1920 – 1998) był polskim archeologiem, historykiem i religioznawcą. Napisał: ,,Pradzieje religii w Polsce’’, ,,Prahistorię religii na ziemiach polskich’’, ,,Płock we wczesnym średniowieczu’’ i ,,Początki Płocka’’.
W lipcu 2026 r. przeczytałem jego artykuł ,,Religia Słowian’’ zamieszczony w pracy zbiorowej ,,Zarys dziejów religii’’ (1986).
Autor opowiadał się w nim za teorią autochtoniczną, dziś odrzuconą przez naukę. Etnogeneza Słowian rozpoczęła się już 3000 lat p. n. e. w młodszej epoce kamienia. Najstarszym zabytkiem religii Słowian były – według Szafrańskiego – malowidła naskalne w Alpach przedstawiające min. czczone jelenie. W starożytności na ziemiach polskich były tworzone figurki fantastycznych istot. Przykładem służą znaleziony w Wielkopolsce ptak z głową barana (symbol solarny) oraz humanoidalny koziołek z Lednogóry z trójkątem na brzuchu 1. Autor uznawał za Słowian Wenetów a także Neurów i Budynów opisanych przez Herodota 2. Przekazaną przez greckiego historyka legendę o wilkołactwie Neurów tłumaczy zniekształconym opisem ich obrzędów magicznych i inicjacyjnych. Starożytni Słowianie wchodzili w interakcje ze Scytami, Ilirami, Celtami i Etruskami, docierającymi aż nad Bałtyk. Tureckich Protobułgarów zaliczył mylnie do ludów mongolskich. Uznawał też Boza, pierwszego władcę Antów za postać historyczną. Część bóstw słowiańskich była pochodzenia obcego. Weles (późniejszy bóg min. handlu) pochodził od iliryjskiego Sylwana. Bogini Mokosza została zapożyczona od ludów fińskich podczas gdy Chors miał pochodzenie irańskie lub tureckie. Na ziemie polskie docierały rzeźby egipskie przedstawiające Izydę z Horusem i uszebti. Te ostatnie wywarły przypuszczalnie wpływ na wyobrażenia życia pozagrobowego naszych przodków. Jako autentyczne bóstwo słowiańskie Szafrański potraktował polskiego Pochwista. Tymczasem ten bóg wiatru jest znany dopiero ze źródeł XVI – wiecznych i stąd uchodzi za twór erudycji renesansowych humanistów.
Szafrański wywodził nazwy Rgielsko i Rgilewo w Polsce od imienia Rgła, znanego ze źródeł ruskich boga zboża i urodzaju. Długo przetrwały w słowiańskim folklorze istoty demoniczne (wiły, rusałki, latawce, podziomki, krasnoludki, boginki, wodniki, boruta, uznany później za diabła i upiory), a także pisanki, obrzędy nocy świętojańskiej i przebieranie się na zapusty.
Autor wspomniał także o mrocznej stronie przedchrześcijańskich wierzeń; ofiarach z ludzi, rytualnych samobójstwach wdów a nawet o kanibalizmie, mającym miejsce starożytności na naszych ziemiach.
W późnym okresie na Rusi Kijowskiej i Połabiu miało miejsce tworzenie wczesnopaństwowych panteonów z posągami i świątyniami. Bóstwom nadawano wówczas cechy wojownicze. Pogaństwo połabskie zostały zniszczone zbrojnie przez najazdy chrześcijańskich Sasów i Duńczyków 3. W pozostałych regionach Słowiańszczyzny książęta przyjmowali chrześcijaństwo jako religię bardziej ułatwiającą zarządzanie młodymi państwami.
1 Odsyłam do posta: ,,Koziołek lednicki’’.
2 Odsyłam do posta: ,,Dzieje’’.
3 Odsyłam do posta: ,,Kronika Słowian’’.
