,,O
Litwie, dalibógże! mniej wiem niż o Chinach’’
-
Adam Mickiewicz ,,Dziady cz. III Salon warszawski’’
Oskar
Miłosz (właśc. Oscar Venceslas de Lubicz – Milosz, 1877 –
1939) był francuskim poetą pochodzenia polsko – litewskiego,
kuzynem polskiego noblisty Czesława Miłosza (1911 – 2004) .
Samego siebie uważał za Litwina. Napisał min. ,,Miłosne
wtajemniczenia’’,
,,Pieśni
o zmierzchu’’,
,,Storge’’,
,,Wybór
poezji’’,
prace naukowe: ,,Les
origines iberiques du peuple juif’’
i ,,Les
origes de la nation lithuanienne’’
oraz antologie folkloru litewskiego: ,,Contes
lithuaniens de ma mere l’Oye’’
i ,,Dainas’’.
W Polsce jest mało znany podczas gdy we Francji wydano 10 tomów
jego twórczości.

W
2006 r. przeczytałem po raz pierwszy jego ,,Baśnie
i legendy litewskie’’
(franc. ,,Contes
et Fabliaux de la Vieille Lithuanie’’)
z 1930 r. w polskim przekładzie Krzysztofa Wakara z 1986 r. Prace
etnograficzne Miłosza zawierają literacko opracowany materiał z
lat 1902 – 1906 zebrany w majątku jego ojca na Litwie. Autor
uznawał Litwę za kolebkę Indoeuropejczyków, pierwowzór mitycznej
Hiperborei. Pogląd ten dziś jest odrzucany przez naukę .
Ryc. za: RoyalArtist 91
Akcja
rozgrywa się od mitycznych pradziejów, poprzez nowożytność (XVI
– XVIII wiek) aż do XX wieku. Autor przywołał takie postaci
historyczne jak lekarz i alchemik Paracelsus (1493 - 1541), caryca
Katarzyna II (1729 - 1796 i król Stanisław August Poniatowski (1732
– 1798) .
Autor (nazywający siebie skromnie ,,wielkim
poetą litewsko –
francuskim’’)
został posądzony przez Francuzów o … wymyślenie Litwy.
Istoty
nadprzyrodzone
Ryc. za: superplakat.pl
Chrześcijański
Bóg został ukazany w sposób antropomorficzny. Z wiekiem coraz
bardziej marzł, używając gwiazd jako pieców do ogrzewania się.
Osmalił pochodnią końce skrzydeł ciekawskiego bociana, który
rozwiązał przeznaczony do wrzucenia w morze worek z gadami, płazami
itp. nielubianymi przez ludzi zwierzętami. Jezus i Apostołowie
przemierzali Litwę pod postacią włóczęgą. Napotkali hojnego
Jana, który pomimo własnego ubóstwa nie odmówił im jałmużny. W
nagrodę otrzymał fajkę z niewyczerpującym się zapasem tytoniu i
cudowny worek. Pochwycił do niego diabła i samego św. Piotra,
który nie chciał wpuścić go do Nieba.
Ryc. za: 2017 - 2026 Pngtree
Diabły
nosiły takie imiona jak Lucyfer (władca piekła pokryty rogami i
łuskami), Mofez ,
Satanas i Przeklęty. Potrafiły przybierać różne postaci np. 9 –
głowego potwora oraz zwierząt: żab, ropuch, kurek wodnych lub
dwugłowych baranów. Po Litwie wędrował diabeł przebrany za
niemieckiego botanika, badającego grzyby. (Gwoli ścisłości: nauką
o grzybach nie jest botanika, ale mykologia). Namawiały ludzi do
czynienia zła. Przykładowo diabeł – botanik usiłował skłócić
zgodne, kochające się małżeństwo. Inny diabeł kusił złodzieja,
aby pozwolił okradanemu szlachcicowi kichać bez przerwy aż do
śmierci. Początkującemu włamywaczowi zrobiło się jednak żal
jego ofiary. Uratował szlachcica ,mówiąc mu ,,na zdrowie’’ a
tym samym zrywając pakt z diabłem. Pewien gospodarz otrzymał od
diabła dar rozumienia mowy zwierząt. Nikomu nie mógł zdradzać
się z posiadania tej umiejętności pod groźbą śmierci. Później
posłuchał rady koguta, aby spuścić lanie swojej wścibskiej i
upartej żonie.

Czarownice
(ragany) szkodziły ludziom we współpracy z diabłami. Jako miejsca
sabatów Autor wymienił Łysą Górę w Polsce i Brocken w
Niemczech. Złośliwa starucha przeraziła samego diabła,
doprowadzając podstępem kochającego męża do zabicia żony.
Wmówiła bowiem kobiecie, że musi w tajemnicy ściąć mężowi
włosek rzekomo zagrażający jego życiu. Mąż zaś, ,,ostrzeżony’’
zawczasu przez staruchę, myślał, że żona zamierza go zabić.
Tytułową bohaterką baśni ,,Czarownica’’
była stara kobieta bez żadnych zdolności nadprzyrodzonych. Pomimo
tego zrobiła karierę na pańskim dworze dzięki swemu sprytowi,
intuicji i … nieprawdopodobnemu szczęściu. Na odludziach
czarownice naradzały się jak szkodzić całym krainom (np.
pozbawiając je wody). Pożerały tych, których nakryły na
podsłuchiwaniu ich sekretów.
Ryc. za: ElinHime
Śmierć
(dawna litewska bogini Giltine) miała postać pięknej kobiety
wracającej z cmentarza. Została poproszona o zostania matką
chrzestną. Jej chrześniak został lekarzem. Na mocy układu z matką
chrzestną ratował zawsze tych, którym Śmierć pozwalała mu
uratować. Złamał jednak układ, aby ratować umierającą
królewnę. Następnie zwabił swą matkę do skrzyni i zamknął ją.
Przez ten czas gdy Śmierć pozostawała uwięziona, ludzie przestali
umierać.
Siedmiu
astrologów, opiekunów królewicza stanowiło odpowiednik dobrych
czarodziejów. Pomogli skazanemu na śmierć podopiecznemu
zdemaskować podstęp jego macochy – królowej. Podstępna kobieta
utrzymywała kochanka, dezertera z wojska w przebraniu jednej z dam
dworu.
Ryc. za: Ririro
Niski
i siwy staruszek z lasu wręczył ubogiemu chłopu magiczne dary:
stolik, który sam się nakrywał, jagnię, darzące złotem i kij –
samobij. Motyw ten znany jest także z baśni braci Grimm.
Ryc. za: Michael Goodwin
Łaumy
był żeńskimi demonami w postaci pięknych nimf, bądź brzydkich
staruch. Podobnie jak słowiańskie mamuny podmieniały dzieci. Ich
potomstwo było brzydkie, lecz bardzo mądre i elokwentne. W wieku
niemowlęcym potomkowie łaum przemawiali jak ludzie dorośli i
uczeni.
Tomcio
Paluszek, sprytny chłopiec znany powszechnie z XVII – wiecznej
baśni Charlesa Perraulta narodził się w wersji litewskiej z
uciętego za radą czarownicy palca swojej matki.
Ryc. za: Alexey Bannykh
Baran
o jedwabnym runie był magicznym zwierzęciem. Przykleiły się do
niego nagie kobiety z łaźni oraz sam diabeł. Ich pochód
rozśmieszył do łez smutną królewnę (motyw obecny także w
baśniach braci Grimm).
Król
Węży (Żałtis), władca zamorskiej krainy był reliktem ofiolatrii
pogańskich Litwinów .
Poślubił Egle (Jodłę) i uczynił ją królową. Miał z nią
trzech synów: Asuolasa (Dąb), Uosisa (Jesion) i Berzasa (Brzozę)
oraz córkę Drebule (Osikę). Kiedy bracia Egle zamordowali jej
męża, ona sama i jej dzieci zamienili się w drzewa.
Ryc. za: The DM Collection
Żaby
zostały ukarane przez boga Słońca zimnokrwistością za to, że w
obawie przed większymi upałami, próbowały oddzielić go od jego
żony. W baśni o Egle występuje ogromna ropucha, której brodawki
(błędnie zwane krostami) wytwarzały jedwabne nici. Do komnaty
królewny każdej nocy zakradała się wielka żaba pijąca jej krew.
Płaza zabił i spalił po kawałku krawiec, który wcześniej
podsłuchał naradę czarownic.
Ryc. za: Mark
Upiór
pasterza Jonukasa chciał zaciągnąć do grobu żywą, kochającą
go za życia pasterkę Onute. Dziewczyna schroniła się przed nim w
napotkanym domu. Upiór kazał leżącemu wewnątrz na marach
trupowi, aby otworzył mu drzwi. Na szczęście Onute uratowała
stara kobieta. Zajęła uwagę trupa opowieścią o cierpieniach lnu,
aż zapiał kogut. Podobną historię spisał czeski poeta
romantyczny Karel Jaromir Erben (1811 - 1870) .
Ryc. za: Karina Schultze
Tradycyjnym
wierzeniom litewskim znane były także wilkołaki (wilkaty). Dwóch
mężczyzn zamieniło się w nocą w wilka i niedźwiedzia. Następnie
zjedli żonę jednego z nich. Na koniec okazało się, że cała
straszna przygoda była tylko ich pijackim snem.
Rybak
złowił w sieci nimfę wodną (syrenę), którą pokochał. Odbył
podróż do Nieba gdzie rozmawiał z Bogiem. Po drodze spotkał min.
wieloryba. Morski ssak cierpiał z powodu drzew i dzikich zwierzą
znajdujących się na jego grzbiecie. Motyw ten pochodzi z rosyjskiej
baśni Piotra Jerszowa ,,Konik
Garbusek’’
.
Baśnie
te zawierają sporo humoru, ale też nieco przemocy. Adresowane były
bardziej do dorosłych odbiorców niż dzieci.