,,Italio! O, Italio! Ty, która posiadasz śmiertelny dar piękna!’’
- George Gordon Byron (1788 – 1824)
W 2023 r. przeczytałem po raz pierwszy ,,Opowieści niesamowite z języka włoskiego’’, zbiór 39 opowiadań fantastycznych pod redakcją Katarzyny Skórskiej. Włosi późno zaczęli pisać fantastykę. Romantyzm koncentrował się na walce o zjednoczenie kraju. Rolę prekursora gatunku odegrała XIX – wieczna grupa literacka, scapigliatura, czyli cyganeria (dosłownie: rozczochrani).
Autorami prezentowanych utworów byli: Igino Ugo Tarchetti (1839 – 1869), Arrigo Boito (1842 – 1918), Giovanni Verga (1840 – 1922), Luigia Emanuel Saredo (właśc. Luigia Saredo, 1830 – 1896), Salvatore Di Giacomo (1860 – 1934), Remigio Zena (właśc. Gaspare Invrea, 1850 – 1917), Daniele Oberto Marrama (1874 – ok. 1911), Luigi Capuana (1839 – 1915), Ardengo Soffici (1879 – 1964), Giovanni Papini (1881 – 1956), Guido Gozzano (1883 – 1916), Massimo Bontempelli (1878 – 1960), Elio Vittorini (1908 – 1966), noblista Luigi Pirandello (1867 – 1936), Tomasso Landolfi (1908 – 1979), Alberto Savinio (właśc. Andrea de Chirico, 1891 – 1952), Alberto Moravia (właśc. Alberto Pincherle, 1907 – 19900, Giorgio Vigolo (1894 – 1983), Dino Buzzati (1906 – 1972), Primo Levi (1919 – 1987), Giorgio Bassani (1916 – 2000), Luigi Malerba (właśc. Luigi Bonardi, 1927 – 2008), Guido Ceronetti (1927 – 2018), Juan Rodolfo Wilcock (1919 – 1978), Antonio Tabucchi (1943 – 2012), Gianni Celati (1937 – 2022), Gesualdo Bufalino (1920 – 1996), Anna Maria Ortese (1914 – 1998) i Michele Mari (ur. 1955).
Przekładu dokonały: Halina Kralowa, Katarzyna Skórska, Joanna Ugniewska i Anna Wasilewska.
Akcja rozgrywa się w różnych zakątkach Włoch, Częstochowie (Polska), Erlangen (Niemcy), na górze Athos (Grecja) i w Lizbonie (Portugalia).
Rzucanie uroków (wł. jettatura) odgrywa ważną rolę we włoskiej magii ludowej. Tarchetti pisał o dwóch mężczyznach sprowadzających nieszczęście na otaczających ich ludzi. Hrabia Corrado di Sagrezwitch, z pochodzenia Polak podróżował po świecie. Wszędzie gdzie się pojawił ludzie ginęli w straszny sposób. Drugim nosicielem uroku był młody, przystojny baron di Saternez, z pochodzenia Czech. Dążył do połączenia się Czech z Saksonią. W opowiadaniu Vittoriniego urok zmuszał zdradzonego męża do zabijania mężczyzn, podejrzewanych przez niego o bycie kochankami jego żony.
Ryc. za: countryflags
Opowieści o duchach były popularne zwłaszcza w XIX wieku. Wywołany na seansie spirytystycznym zmarły Pietro Mariani ukazał się narratorowi w nocy i domagał się od niego zwrotu swojej rzepki (kości znajdującej się w kolanie). Swoimi zjawieniem się porządnie przestraszył bohatera ,,Kości zmarłego’’ Tarchettiego. W sycylijskim zamku Trezza ukazywał się duch baronowej, która utonęła w morzu. Kobieta żyła w XVI – XVII wieku i zdradzała swojego gwałtownego i nieokrzesanego męża z paziem. Nocne zjawy ukazujące się bohaterowi w sabaudzkiej Oberży pod Niedźwiedziem dały mu impuls do uwolnienia dwójki dzieci uwięzionych przez karczmarkę pod podłogą. (Saredo wykorzystała w swoim opowiadaniu motyw dzikich dzieci, których przedstawicielem był min. słynny Kaspar Hauser z Niemiec 1). W XX – wiecznym Borgoforte w listopadzie ukazał się duch chłopca w letniej koszulce i krótkich spodenkach. W opowiadaniu Ortese pojawia się dobry duszek z płaskowyżu. Przybierał postać świetlika lub dziewczynki w ciemnej sukience z latarnią. ,,Fantasmagonia’’ Mariego stanowi humorystyczny poradnik jak zostać po śmierci duchem i straszyć.
Ciekawe i oryginalne opowiadanie Tarchettiego dotyczy obsesji szaleńca na temat litery U. Nieszczęśnik zwalczał ją już w dzieciństwie za co został wyrzucony ze szkoły. Obsesja bardzo komplikowała mu życie i nie pozwalała zaznać rodzinnego szczęścia z ukochaną kobietą. Skończył w szpitalu psychiatrycznym, do końca przekonany, że ratował nieszczęsną ludzkość przed złowrogą literą.
Wątek polski zawiera ,,Zaciśnięta pięść’’ Arriga Boito. Włoski lekarz przyjechał do Częstochowy, duchowej stolicy Polski (wówczas pod zaborem rosyjskim). Na miejscu leczył biedotę z plagi kołtunów, niesławnej plica polonica 2. Wysłuchał opowieści żebraka o pazernym żydowskim lichwiarzu. Żyd dostał we śnie od zmarłego cenną, złotą monetę z czasów Zygmunta III Wazy. Zacisnął ją w pięści, której nie mógł później otworzyć. Lekarze byli bezradni. Zdesperowany lichwiarz był gotów na amputację, aby tylko odzyskać złoto. W rozdarciu pięści prochem pomógł mu rosyjski antykwariusz, będący też złodziejem i oszustem. Boito miał matkę Polkę i przetłumaczył na język włoski ,,Mazurek Dąbrowskiego’’.
Śmierć miała postać kobiety o różanej cerze. Nosiła białe giezło i kapelusz. Zamiast twarzy miała jednak trupią czaszkę z ognistymi oczodołami. W Erlangen przyszła po Fritza Bartha, zajętego paleniem fajki.
Pantera z opowiadania Zeny była tresowanym zwierzęciem z rosyjskiego cyrku. Anarchista, Wasilij Czernyszewski obronił przed drapieżnikiem swoją żonę, treserkę Wandę Gagarinę. W uznaniu jego miłości i odwagi car darował mu karę za działalność wywrotową. Po latach pantera odnalazła emigranta w Genui i zabiła go w jego mieszkaniu.
Wampirem stał się po śmierci zazdrosny mąż. Prześladował męża wdowy po sobie oraz pił krew z ich dziecka. Opowiadanie Capuany przestrzega, że małżeństwo z wdową jest zawsze niebezpieczne.
W opowiadaniu Sofficiego szatan w ludzkiej postaci jechał pociągiem i przepowiadał pasażerom śmiertelny wypadek. Przepowiednia spełniła się. Warto porównać ten utwór z ,,Mistrzem i Małgorzatą’’ Michaiła Bułhakowa. Woland też podszywał się pod człowieka i przepowiadał śmierć. Dwóch innych autorów przedstawiło nowatorską wizję piekła. Moravia pisał o Hotelu Splendido, gdzie dwa arystokratyczne rody zebrały się na ucztę weselną. Odbyła się w ciemnej, ponurej sali z zawieszonymi łańcuchami. Obrzydliwe jedzenie podawali nadzy Murzyni, nachalnie dotykający gości. Na koniec uczestnicy wesela zostali zawieszeni na łańcuchach jak tusze świń w rzeźni. Moravia wykorzystał średniowieczne wyobrażenia diabła jako Murzyna. Dino Buzzati przedstawił XX – wieczne piekło, do którego prowadził portal w mediolańskim metrze. Piekło było gigantyczną metropolią, łudząco przypominającą wszystkie wielkie miasta świata. Dziennikarz gazety, nazywający się tak jak Autor spotkał w nim diablice w postaci pięknych, młodych kobiet. Na ich czele stała pani Belzeboth, porównywana do królowej Amazonek. Potępieńcy żyli z pozoru normalnie. W rzeczywistości cierpieli z powodu permanentnego pośpiechu, stresu, przepracowania, rywalizacji, braku kontaktu z przyrodą i agresji (zwłaszcza na drogach). W maju przypadało piekielne święto Entrümpelung (niem. sprzątanie). Polegało na pozbywaniu się niechcianych rzeczy oraz osób starych i schorowanych. Choć obie wizje różnią się od piekła dantejskiego 3, są niemniej przerażające.
Papini sięgnął po motyw sobowtóra. Jego bohater spotkał na studiach w Niemczech swoje młodsze ja; naiwnego i pretensjonalnego romantyka. Niezadowolony z wcześniejszej wersji siebie utopił ją w sadzawce i … żył dalej.
Malarz Hartling z Rosji sportretował bohatera innego opowiadania Papiniego, człowieka młodego i przystojnego jako brzydkiego, zgorzkniałego starca. Po latach odkrył, że z wiekiem upodobnił się do postaci na portrecie. Wyraźny jest tu wpływ powieści ,,Portret Doriana Graya’’ Oscara Wilde’a.
Gozzano opisał uporczywe sny narratora o Balbinie Peyrot, którą chciał przeprosić. Na jawie nigdy się nie spotkali.
Przemiany wilkołaków były uzależnione od pełni Księżyca. Człowiek był w stanie pokonać te istoty, kłując je igłą. Dwóch wilkołaków pochwyciło Księżyc, który okazał się mały, mokry i oślizgły. Zamierzały uwięzić go w kominku, aby uniezależnić się od jego zgubnego wpływu.
Miecz stanowił broń licznych bohaterów legend i literatury fantasy 4. Arystokrata z opowiadania Landolfiego znalazł ostry miecz wśród domowych rupieci. Zafascynowany jego ostrością przecinał nim bez wysiłku wszystkie przedmiotu w domu, także ten wykonane z metalu. Kiedy wyszedł z domu, zabijał nim krowy. W końcu uśmiercił swym orężem kochającą go dziewczynę, ponieważ bał się miłości. Zaryzykuję stwierdzenie, że był psychicznie niedojrzały i traktował cenną broń jak zabawkę.
Savinio przedstawił życie w alegoryczny sposób jako dom pełen starych sprzętów, budzących wspomnienia. Błądził po nim stary kawaler, Aniceto, 40 – latek mieszkający z matką. Na koniec stanął na pokładzie statku śmierci, płynącego po morzu wieczności.
,,Itinerariusz po mieście Rzymie’’ Baldassarra Tedemerj (1615), kupiony na Campo di Fiori opisywał tajemną dzielnicę Rzymu. Znajdowały się w niej takie obiekty jak: Bazylika Ognia (nazwa utworzona od jej barwy a nie pirolatrii), Droga Wskrzeszonego, Łuk Rycerza, Plac Lwi, Studnia Uciętej Ręki, ulica Wielkich Fontann i Zaułek Głosów. Nieznana innym przewodnikom stanowiła rodzaj raju.
Kolomber z opowiadania Buzzatiego był potworem morskim podobnym do rekina. Żeglarz Stefano uciekał przed nim całe życie. Wierzył, że spotkanie potwora przyniesie mu nieszczęście. Tymczasem był posłańcem króla mórz (Neptuna?). Niósł dla Stefana perłę zapewniającą bogactwo i pomyślność 5.
Primo Levi zapożyczył centaury z mitologii greckiej 6. Uważały się za potomków Chama, syna Kutrofeseta, odpowiednika Noego. Przyszły na świat po potopie. Miało wówczas miejsce drugie stworzenie; powszechna orgia ludzi, zwierząt, roślin i minerałów, której owocem były hybrydy. Posiadanie dwóch żołądków, ludzkiego i końskiego wymagało od centaurów posilania się przez cały dzień. (Podobny motyw pojawia się w ,,Srebrnym krześle’’ C. S. Lewisa). Istniały tylko osobniki męskie. Nieszczęsne, rzadko spotykane hybrydy kobiet z klaczami miały końskie głowy i przednie kończyny, tył zaś ludzki. Chłopiec przyjaźnił się z centaurem Trachim z Kolofonu, mieszkającym w zagrodzie. Rodzice chłopca próbowali utrzymać istnienie mitycznej istoty w tajemnicy. W końcu Trachi uciekł, aby zapładniać klacze.
Szereg opowiadań przedstawia ludzi o niezwykłych właściwościach. Urzędnik Barberis wyróżniał się posiadaniem ogona 7 (mogącym symbolizować np. skłonności homoseksualne). Został wyrzucony z pracy i poddany społecznemu ostracyzmowi za to, że nie ukrywał swojej wstydliwej części ciała. Do urologa zgłosiła się kobieta bez cewki moczowej, która nigdy nie oddawała moczu. W miejscu gdzie powinna być cewka żyła zielona gąsienica, będąca kiedyś biało – czarnym motylem (odwrócona metamorfoza). Urolog – ateista po zbadaniu jej, zaczął wierzyć w Boga. Sporo niezwykłych ludzi opisał Wilcock z pochodzenia Argentyńczyk. Kapitan Luiso Ferraut zrzucał własną skórę jak węże i jaszczurki. Pier Del Rotto żył w postaci cieczy, którą żona dokarmiała. Memmo Gaibisso był złudzeniem optycznym. Melo Merino świecił w ciemności.
U schyłku XXI wieku mole książkowe (Trogus pulsatorium) zjadały księgi zgromadzone po wojnie atomowej na górze Athos. Młody mnich Basilio walczył z owadami przy pomocy wojowników opisanych w dawnej literaturze. W końcu nagi wysmarował się miodem i rzucił się w morze, aby na zawsze odciągnąć mole od cennych ksiąg. Ciekawie została przedstawiona idea postapokaliptycznego nowego średniowiecza, znana choćby z powieści science fiction Waltera M. Millera ,,Kantyczka dla Leibowitza’’ (1959).
Najbardziej spodobały mi się opowiadania Buzzatiego i Leviego, będące pełnoprawną literaturą fantasy.
1 Odsyłam do posta: ,,Kaspar Hauser’’.
2 Odsyłam do posta: ,,Kołtun’’.
3 Odsyłam do posta: ,,Boska komedia’’.
4 Odsyłam do posta: ,,Legendarne miecze’’.
5 Kolomber pojawia się w moim opowiadaniu fantasy ,,Kalimantian’’ dostępnym na tym blogu.
6 Odsyłam do posta: ,,Symbolika centaura’’.
7 Odsyłam do posta: ,,Ogoniaści ludzie’’.
