,,Kiedy umrę prochy moje
Złóżcie na mogile,
Pośród stepu szerokiego,
W Ukrainie miłej:
Niechaj widzę łany, pola,
Dnieprowe urwiska,
Niechaj słyszę, jak Dniepr huczy,
Wrze i pianę ciska!’’
- Taras Szewczenko ,,Kobziarz [Testament]’’ (fragment)
W sierpniu 2026 r. przeczytałem ,,Zaklęte barwy stepu’’, zbiór baśni ukraińskich w wyborze, przekładzie i opracowaniu Aleksandra Barszczewskiego (1930 – 2022) 1 z ilustracjami Olgi Siemaszko (1911 – 2000) wydany w 1987 r.
Zebrane utwory dzielą się na bajki zwierzęce, magiczne, anegdoty obyczajowe i podania historyczne. Można w nich dostrzec liczne podobieństwa do baśni rosyjskich i białoruskich (np. latający korab, czereśnie, po których zjedzeniu wyrastały rogi na całym ciele, postaci Ilji Muromca i Baby Jagi, roztropna Marysia, rozwiązująca trudne zagadki dziedzica, żołnierz, który przechytrzył Śmierć itp.). Do dziś nie sposób już ustalić z całą pewnością, w którym rejonie Słowiańszczyzny Wschodniej dany motyw baśniowy zaistniał po raz pierwszy. Jedna z teorii głosi, że ukraińskie kazki wywarły wpływ na baśnie rosyjskie, ukraińskie, a także polskie i słowackie. (Żeby było jasne: NIE odmawiam Ukraińcom prawa do obrony swojego państwa przed najazdem Rosjan). Z ,,Biblii’’ został zaczerpnięty mądry król Salomon oraz motyw podstępnej kobiety, wyciągającej od bohatera tajemnicę jego siły, aby przekazać ją wrogom. W ukraińskiej wersji baśni o Pięknej i Bestii książę został zamieniony w Maszkarę o twarzy zakrytej owłosioną skorupą. Tełesyk, pogromca smoków latał na gęsi tak jak Nils Holgersson z ,,Cudownej podróży’’ Selmy Lagerlöf. Tak samo jak Nils po powrocie do domu obronił gęś przed zabiciem na mięso. Miotlarz, niczym Ali Baba wykradł skarb rozbójników, którzy swoją czarodziejską grotę nazywali nie Sezamem, ale Marysią. Wiele prezentowanych tu historii występuje już w bajkach Ezopa. Myszka ocaliła lwa z sideł. Komary pokonały lwa, który je obraził. Mrówka odwdzięczyła się gołębiowi, ostrzegając go przed niebezpieczeństwem. W średniowiecznej legendzie o Tristanie i Izoldzie pojawił się po raz pierwszy motyw rozpoznania prawdziwego smokobójcy dzięki uciętym językom potwora. Motyw ten również pojawia się w ukraińskich baśniach.
Zwierzęta posiadają ludzkie cechy charakteru (antropomorfizm). Są wśród nich zarówno gatunki rodzime jak też egzotyczne. Lew był okrutnym królem (carem) zwierząt. Wygrał demokratyczne wybory dzięki podstępowi lisicy. W zdobyciu władzy pomogło mu zastraszanie wyborców i udany zamach na życie kontrkandydata, słonia, przeprowadzony przy współudziale wilków i niedźwiedzi. Nawiasem mówiąc jest to bardzo gorzka ocena demokracji… Chytra lisica bywała niekiedy wyprowadzona w pole przez inne zwierzęta; kota, cietrzewia lub jeża. Ten ostatni zdołał odgryźć jej język, gdy przyszła kraść winogrona w winnicy (stąd sympatia ludzi do jeży). Małpa została przedstawiona jako troskliwa matka, dbająca o wykształcenie swoich dzieci. Dwugarbny wielbłąd (baktrian) narodził się gdy koń zapragnął wyglądać jak łabędź. Przy całej swojej sile niedźwiedzie i dziki nie były zbyt mądre. Koń spierał się głupio z osłem, próbując dowieść kłapouchowi swojej wyższości nad nim. Najgłupszym przedstawicielem fauny był groźny wilk. Oszukiwały go, ratując w ten sposób swoje życie nawet tak mało inteligentne (w ocenie kultury ludowej) zwierzęta jak: kozioł, baran i świnia. Podstępny jastrząb był ptasim odpowiednikiem lisa. Kilkakrotnie różne gatunki ptaków wybierały go na swojego wójta, zawsze w opłakanym skutkiem.
Istoty fantastyczne
Smoki były dziećmi cara Heroda, niskiego, siwobrodego starca z kosturem. Ich żeński odpowiednik stanowiły smoczychy. Nie miały kości (!). Składały się ze skór wypełnionych krwią. Często posiadały za to wiele głów. Potrafiły mówić i przybierać ludzką postać. Znały się na czarach i jeździły konno. Jednym ze sposobów na zabicie smoka było machanie czarodziejskim ręcznikiem, ścinającym głowy. Najsłynniejszy ukraiński smokobójca, nadludzko silny, ruski garbarz Kirył Kożumiaka zwyciężył smoka, pokryty ochronną warstwą smoły i pakuł. W nagrodę poślubił córkę kniazia. Kirył Kożumiaka stanowi przypomina nieco polskiego szewca Skubę, pogromcę Smoka Wawelskiego.
Baba Jaga mściła się na ludziach za to, że na polowaniu zabili jej córkę pod postacią łani.
Imię Och nosił demoniczny władca mieszkający pod ziemią w lesie. Miał zielone włosy i brodę. Tego samego koloru były jego dzieci oraz służące mu małpy. Przywoływał go każdy kto wypowiadał słowo ,,och!’’.
Prawda i Nieprawda były postaciami alegorycznymi. Choć Nieprawda dzięki podstępom zdawała się górować nad Prawdą, ostatecznie poniosła klęskę.
Chochliki (złydnie) były sprawcami ubóstwa. Dręczony przez te złośliwe istoty chłop uwięził je i porzucił w lesie. Odtąd dobrze mu się wiodło. Jego bogaty zawistny brat uwolnił chochliki i kazał im wrócić do poprzedniego gospodarza. Te wolały jednak zrujnować swojego wybawcę (,,kto pod kim dołki kopie…).
Leśna baba imieniem Maria była mądrą opiekunką prehistorycznych mieszkańców dzisiejszej Ukrainy. Posiadała trzy butelki magicznego wina: czerwonego, różowego i białego. Wspierała herosa Dimkę, dawcę ognia (słowiańskiego Prometeusza) i jego zięcia Andruszkę.
Znany z bylin Słowik Rozbójnik czatował na drzewie i zabijał przejezdnych krzykiem i gwizdem. Pokonany przez Ilję Muromca, został przez niego zabrany na dwór kniazia Włodzimierza do Kijowa 2. W prezentowanej wersji eposu Ilja zabił także córkę Słowika, uczestniczkę jego zbrodni, stawiającą opór przy pojmaniu jej ojca. Potem Ilja pokonał w śmiertelnych zapasach tatarskiego chana Kalina (historycznego Batu – chana). Najeźdźca chciał go wyswatać ze swoimi trzema córkami. Ruska ziemia (reminiscencja słowiańskiej bogini Mat’ Syrai Ziemli), na której leżał Ilja, użyczyła mu siły do rozprawy z wrogiem.
Bohaterowie zamieszczonych w antologii podań historycznych żyli przeważnie w XVIII wieku. Car Piotr I ułaskawił Semena Palija, zesłanego na Sybir w zamian za jego pomoc w walce z buntem Iwana Mazepy, sojusznika Karola XII, króla Szwecji. Mazepa został przedstawiony z rosyjskiego punktu widzenia to jest negatywnie. W Karpatach grasowali rozbójnicy; bracia Iwan i Ołeksa Dowbusze oraz Ustin Karmaluk. Bronili chłopów i bezlitośnie rozprawiali się z panami. (W 2023 r. na ekrany kin wszedł ukraiński film ,,Dowbusz. Tajemnica czarnych gór’’, który wzbudził kontrowersje w Polsce). Zaporożcy gościli na dworze carycy Katarzyny II w Petersburgu. Ukradli pierścień jej córce, a samej imperatorowej życzyli, aby była jak krowa i ziemia. Rozgniewana władczyni chciała stracić Kozaków. Na szczęście Święty Synod przekonał ją, że nie mieli obraźliwych intencji. Jak wiemy z historii właśnie Katarzyna II zlikwidowała Sicz Zaporoską.
Zgodnie z chłopską etyką do wartości pozytywnie waloryzowanych należy pracowitość. Potępione natomiast zostało lenistwo, karane chłostą lub głodem. Gorzką refleksję o ludzkiej naturze zawiera opowieść o tym jak chłopi gardzili mądrym lecz ubogim gospodarzem. Gdy jednak zgromadził majątek zaczęli mu z szacunkiem przytakiwać gdy opowiadał bajdy o myszach zjadających żelazne lemiesze. (Podobna sytuacja miała miejsce gdy w XXI wieku obrzydliwie bogaty Elon Musk pisał na Twitterze o wybudowaniu piramid przez cywilizacje pozaziemskie…).
1 Odsyłam do posta: ,,Mocarni czarodzieje’’.
2 Odsyłam do posta: ,,Primus inter pares’’ oraz do dostępnego na tym blogu mojego opowiadania fantasy ,,Ilja Muromiec’’.
