,,Miedziana lampa. Baśnie i opowieści o śląskim Skarbniku''

,,Odwieczna stara jak wydobywanie kruszców jest wiara w istnienie Skarbnika na Śląsku...’’ - St. Wasylewski ,,Legendy i baśnie śląskie’’

O Skarbniku dowiedziałem się po raz pierwszy na lekcji języka polskiego w szkole podstawowej (wówczas jeszcze, we wczesnych latach 90 – tych XX wieku górnicy wciąż byli przedstawiani w polskiej szkole jako bohaterowie, a nie jako niszczyciele środowiska naturalnego). Kazano mi wykonać ilustrację do szkolnej czytanki o nim, więc narysowałem go jako górnika o czerwonych oczach, któremu towarzyszyły żaba i mysz. Po latach ten wizerunek Skarbnika wykorzystałem pisząc własną mitologię slawianistyczną. W niej to Skarbnik żył w erze jedenastej, był kuzynem Tatry i urodził się w grodzie Scareyov (dziś: Szczyrk) w Montanii. Po wielu przygodach został jytnas opiekującym się górnikami. Zainteresowanych tę postacią odsyłam do opowiadania fantasy ,,Skarbnik’’ dostępnego na tym blogu ;).

W czerwcu 2018 r. sięgnąłem po antologię ,,Miedziana lampa. Baśnie i opowieści o śląskim Skarbniku’’ pióra Kornelii Dobkiewiczowej (1912 – 1990) po raz pierwszy wydaną w 1959 r. Autorka była polonistką i folklorystką; w posłowiu wspomina starego śląskiego bajarza Wilka, który w 1911 r. mieszkał w Zagórzu koło Będzina i był prawdziwym strażnikiem dawnych ludowych tradycji. Akcja prezentowanych opowieści rozgrywa się na Śląsku od początków górnictwa na tym terenie, aż po XIX wiek, a być może także początek XX wieku.

Główny bohater, Skarbnik był opiekuńczym duchem kopalń i górników. Ci nazywali go różnymi imionami jak: Zabrzeski, Pustecki i Fontana. Miał postać krzepkiego starca o długiej siwej brodzie i włosach, oraz o czerwonych oczach. Nosił czarny górniczy strój ze srebrnymi guzikami, a w rękach trzymał srebrny kilof i złotą lampę, od której biło niebieskie światło. Palił fajkę i mistrzowsko grał w kości. Potrafił przybierać postać żaby. Służyły mu węże grające ogonami na harfach, oraz mieszkające pod ziemią demoniczne białe konie o czerwonych oczach. Skarbnik stał na straży porządku moralnego w kopalni – karał złych, a nagradzał dobrych, szczególnie wiele serca okazywał dzieciom i pokrzywdzonym.

Oprócz Skarbnika na kartach książki zostały opisane również inne istoty fantastyczne ze śląskich wierzeń jak: mówiący jeleń o złotym porożu i racicach, złośliwy demon wodny Utopiec (nosił czerwony, turecki fez, a jedna z jego kończyn była zakończona końskim kopytem) i Żabi Król noszący koronę ze złotych muszek. W tym baśniowym świecie jaskółki miast migrować do Afryki przesypiały zimę pod woda, zaś woda gromadząca się w zagłębieniach łap łasicy zamieniała się w srebro (zdobyć je mogli tylko starcy, którzy w ciągu całego życia nikogo nie skrzywdzili).

Ogólnie książka bardzo pobudza wyobraźnię i podaje wiele szczegółów dotyczących pracy dawnych górników ;).

W literaturze fantasy do legend o Skarbniku i innych (nie tylko słowiańskich) duchach kopalni nawiązał Andrzej Sapkowski w ,,Wieży Jaskółki’’ tworząc postać Pukacza, na którego grzbiecie jeździł wiedźmin Geralt.

Oniricon cz. 406

Śniło mi się, że:

- Andrzej Sapkowski miał zespół Aspergera i pytałem Sławomirę czy jej zdaniem powinien się urodzić czy nie,

- odnalazłem po latach książkę dla maluchów o egzotycznej wyspie i przeglądałem ją, a jakiś Murzyn upominał mnie, że jestem na to za stary, potem poszedłem do Empiku i kupiłem sobie książkę o seksie,

- lepiłem figurki z kolorowego, niejadalnego twarogu,

- na Łotwie wprowadzono zakaz wyjazdów zagranicznych wzorując się na rozkazie łotewskiego króla z XVII wieku,

- razem z Mokoszą przeszkodziłem w zamachu na WTC, który miał miejsce w Szczecinie, Mokosza wymazała to wydarzenie z pamięci świadków zaklęciem: ,,W imię Welesa kładę pieczęć na waszą pamięć'',

- ktoś krytykował Adama Małysza zarzucając mu, że wierzy w Boga na pokaz, aby się przypodobać PiS - owi,

- zmartwiłem się, że Sławomira trafiła do więzienia, skąd pisała na blogu, że nie żałuje walki z prawicą i że gdyby wśród prehistorycznych ryb nie były lewicy, to nie wyszłyby na ląd,

- jechałem z Mamą tramwajem do salonu pedicure, spotkaliśmy dawno  niewidzianego pana Martinusa ov Simcassa, w salonie zgubiłem skarpetkę złuszczającą, Mama powiedziała panu Simcasowi, że już niedługo wydaję ,,Tatrę'',

- spotkałem dwóch starszych ludzi z Mołdawii; mężczyznę i kobietę mających ozdobne szable i laski; zapytałem staruszkę czy w Rumunii i w Mołdawii wydaje się fantastykę, a ona odparła, że nie przetłumaczono książek Lovecrafta na język rumuński uznając je za bzdury,

- dostałem wiele nowych komentarzy w tym jeden od Adama ,,Nergala'' Darskiego,

- zobaczyłem suhaka z rogami kudu,

- według ,,Bursztynowej Księgi'' Francuzi wyparci ze swojego państwa przez Algierczyków znajdą schronienie na ziemiach polskich i ukraińskich,

- Babci się nie spodobało, że krzyczałem w nocy śniąc o potworach,

- w Mongolii żyją 18 - metrowe dżdżownice,

- po latach spotkałem Jenę ov Blackeyovą w szaroniebieskim swetrze, która mi przebaczyła,

- leciałem na grzbiecie słowiańskiego boga mającego postać konia o siedmiu skrzydłach i czterech głowach, którego karmiłem kiełbasą,

- w sierpniu do mojej powieści o królowej Tatrze zostanie dołączona mapa,

- byłem w jakiejś szkole dla dorosłych,

- ktoś proponował mi udział w katolickim nabożeństwie do Siedmiu Świętych Nilów,

- z pomocą Finetty; królowej Cyganów wykonywałem prace zadawane przez jej ojca, Cara Wodnika, takie jak budowę mostu, uderzyłem go młotkiem w żelazny nos, a on kazał mi, abym uszył mu buty,

- w nocy kiedy nie mogłem zasnąć, zauważyłem, że okna mojego balkonu i sypialni czyściła jakaś kobieta, której się przestraszyłem i zacząłem krzyczeć. 

,,O wróżkach i czarodziejach''

,,O, zielony Konstanty, o srebrna Natalio!

Cała wasza wieczerza dzbanuszek z konwalią;

wokół dzbanuszka skrzacik chodzi z halabardą,

broda siwa, lecz dobrze splamiona musztardą

widać podjadł, a wyście przejedli i fanty -

O. Natalio zielona, o srebrny Konstanty’’

- Konstanty Ildefons Gałczyński ,,O naszym gospodarstwie’’ 1934

Z francuską baśnią ,,Agnieszka Skrawek Nieba’’ zetknąłem się po raz pierwszy w wieku przedszkolnym (?) oglądając ją w telewizji. Opowiadała o ogromnej, mrocznej puszczy rozdzielającej dwie społeczności ludzkie, z których każda uważała swych sąsiadów za tych złych. Dzięki tytułowej dziewczynce jedni i drudzy zrozumieli, że ludzie po drugiej stronie lasu są tacy sami i odtąd las zamiast ich dzielić zaczął łączyć.

Tę i inne historie w czerwcu 2018 r. znalazłem w ,,O wróżkach i czarodziejach’’ pióra Natalii Gałczyńskiej z domu Awałow (1908 – 1976), znanej jako żona poety Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (1905 – 1953). Zbiór zawiera 11 ludowych baśni francuskich opracowanych na podstawie ,,Contes de Lorraine’’ Emmanuela Cosquina (Paris 1886) i ,,Contes’’ Eduarda Laboulaye. Ich akcja rozgrywa się w czasie nieokreślonym we Francji i w baśniowych krainach.

Baśnie te pokazują jak w tyglu kultury ludowej stapiają się elementy z różnych opowieści jak chociażby legend arturiańskich (król Artus, który polował tak dużo, że zaniedbywał poddanych, czarodziejka Merlina, który chciała odebrać Iva cygańskiej królowej Fineccie), mitologii greckiej (do mitu o Jazonie i Argonautach nawiązuje potworny, złoty baran mówiący ludzkim głosem; zastrzelił go młody, prowansalski myśliwy Sebastian mszcząc śmierć ojca; po śmierci potwora jego przybraną siostrą została Wróżka Gór), ,,Biblii’’ (diabeł Asmodeusz – Belzebub – Lucyfer, od którego Iv z rozkazu olbrzyma miał odebrać pożyczone niegdyś pieniądze), oraz do innych baśni (szklany pantofelek Kopciuszka w zbiorach osobliwości na zamku Damy Złotych Dukatów). 

W baśniach tych ożywa cała galeria istot fantastycznych. Mamy w nich ludzi zamienionych w zwierzęta (Daniel – ukochany Kasi; młodzieniec, który był zaklęty w daniela, rycerz zamieniony w lwa, którego pokochała Naneta), dobre wróżki (w baśni klasycznej pełnią funkcję zbliżoną do aniołów), magiczne zwierzęta pomagające ludzkim bohaterom (lis wspierający królewicza Garbuska, zielony kos, mówiący koń Bajard), olbrzymy – ludożercy, mieszkający głęboko pod ziemią i czyniący wiele zła Srebrny Władca o ciele z drogiego kruszcu (przypuszczam, że jego pierwowzorem mógł być kananejski bóg metali Mamon), a także czarodziejki z ludzkiego rodu jak: Finetta – więziona przez olbrzyma królowa Cyganów, która uciekła z niewoli razem z Ivem i sprowadzona przez Sebastiana do Prowansji Księżniczka Zza Morza, która potrafiła zabijać i odmładzać kwiatem czarnym i zielonym. 

Antologię oceniam bardzo pozytywnie ze względu na zawarte w niej wielkie bogactwo wyobraźni, jasny rozdział dobra od zła, pochwałę miłości i wierności, oraz piękny literacki język.

Humor sabatowy

- Co powiedział Koziołek Matołek do czarownicy?

- Pocałuj mnie w d.....

Humor sądowy

- Jaką rolę pełni król na sali rozpraw?

- Świadka koronnego.

,,Bajki indyjskie''

W maju 2018 r. przeczytałem ,,Bajki indyjskie’’; zbiór 10 baśni ze starożytnego zbioru ,,Pańczatantra’’ opracowanych przez Michalinę Jankowską w 1913 r. (wznowienie ukazało się w 1987 r.). W utworach tych nie ma indyjskich bogów, ważną rolę odgrywają natomiast zwierzęta. Podobnie jak w baśniach z innych rejonów świata pełnią one rolę alegorii ludzkich zachowań i postaw moralnych. Przyświeca temu sens dydaktyczny, który opisuje pełniąca rolę prologu baśń o pomyślnie zakończonej edukacji leniwego królewicza za pomocą baśni.

Na kartach tej książeczki pojawia się mnóstwo zwierząt jak: lew – okrutny władca dżungli wyprowadzony w pole przez zajączka (trzech braminów za pomocą magii wskrzesiło martwego lwa, a ten ich pożarł, bo nie posłuchali przestróg czwartego bramina), szakal (chytry doradca króla lwa), osioł (jeden z nich dał sobie wmówić, że atakujący go lew to oślica), małpy (niegdyś chodziły na tylnych kończynach jak ludzie), tygrysy (jeden z nich odwdzięczył się ubogiemu braminowi za uratowanie z dołu dając mu złote ozdoby), słonie, myszy (te ostatnie przegryzły sieci krępujące słonie, za to, że te powstrzymały się od ich deptania), gazele, gołębie, kruki, sroki, żółwie (pewien gadatliwy żółw poniósł śmierć spadając z wysoka, bowiem otworzył dziób kiedy para kaczek niosła go uczepionego kija w powietrzu), węże (wąż uratowany przez bramina ukąsił królewską córkę, aby ten mógł ją uzdrowić) i raki (pewien młodzieniec wyruszając w długą podróż dostał od matki … raka, który uratował mu życie).

Przystępując do oceny stwierdzam, że owa uroczo napisana książka sprzed stu lat zawiera wartości, pod którymi również chrześcijanin może się podpisać ;). Gdyby Czytelnik miał wątpliwości, uspokajam, że nie jestem hinduistą, ani nikogo do tego nie namawiam.

Majowy crossover

1. Tyrannosaurus Reksio

2. Trójkąt Piłsudski

3. Śnięty Mikołaj Kopernik

4. Rok szura

5. Pan Tadeusz Samochodzik

6. Gang dinozaurów

7. Conan z Archipelagu

8. Jaś Fasola i Małgosia

9. Hercules Poirot i Xena

10. Foka Honda

11. Bazyliszek i Barbórka

12. Porwanie Baltazara Spongeboba

13. Piotruś Panda

14. Czyngis -chan Solo

15. Kubuś Purchawek

16. Szkoła przy cmentarzu w Pradze

17. Ja, inkwizytor Klaudiusz

18. Wojna burska pod flagą biało - czerwoną

19. Kot Leonarda da Vinci

20. Teściowa z Księżyca

21. Przyjdzie Hannibal i nas zje

22. Wspaniałe stuleje

23. Nietota. Księga tajemna królowej Tatry

24. Księga kundli

25. Dr. Maxwell House

26. Bestiariusz Kowalski

27. Playgoj

28. Lech, Czech i skunks

29. Manifest komiczny

30. Mein Klaun

31. Dzieci z Dworca Perdido

32. W pustyni i na Rusi

33. Charlie Chaplin i fabryka czekolady

34. Szewczyk Konewka

35. Murzynek Bambi

36. Liliputin

37. Złoto dezerterów z Gór Czarnych

38. Przypadki Robinsona Krauze

39. Legenda o Janie Kolczyku

40. Młot na czarownice z Eastwick

41. Pieśń o Donaldzie

42. Benny Hilel

43. Królewna Najeżka

44. Romeo i żulia

45. Opowieści prekambryjskie

46. Pieśń o rachunkach

47. Renifer Niko robi siku

48. Koziołek Mordorek

49. Bolek i Matołek

50. Dobry dinozaur to martwy dinozaur

51. Tomek Sawyer na tropie yeti

52. Rogaś z Beverly Hills

53. Lilo i Stich nie śpią

54. Wampir z Bullerbyn

55. Walgierz Mandaryn

56. Atlantyda - wyspa szczęśliwa

57. Wakacje pani Dulskiej

58. Iwona - księżniczka z Marsa

59. Zakochany Bubel

60. Gargantua i Gargamel

61. Powrót posłów greckich