,,W
książce tej zawarto najbardziej niezwykłą opowieść o czymś
całkowicie obcym i nieludzkim, z jaką miałem kiedykolwiek do
czynienia’’ - H. P. Lovecraft
Na
przełomie grudnia 2024 i stycznia 2025 roku przeczytałem powieść
Abrahama Merritta
,,Stalowe
Monstrum’’
(ang. ,,The
Metal Monster’’).
Jest to lost race/ fantasy z elementami science fiction. Przekład
polski Radosława Jarosińskiego jest oparty na ostatnim wydaniu z
1945 roku.

,,Abraham
Merritt (20 I 1884 r. - 21 VIII 1943 r.) urodził się w Beverly, New
Jersey, a następnie w 1894 r. przeniósł się do Filadelfii w
Pensylwanii. Początkowo studiował prawo, ale po pewnym czasie zajął
się dziennikarstwem: najpierw jako korespondent, a później jako
redaktor. Jego dorobek literacki to osiem pełnych powieści i kilka
opowiadań, które stanowiły jedynie linię boczną kariery. Był
bowiem jednym z najlepiej opłacanych dziennikarzy swojej epoki.
Sukces finansowy pozwolił mu podróżować po całym świecie,
inwestować w nieruchomości oraz zajmować się egzotycznymi hobby,
jak uprawy roślin związanych z czarami i magią. Był dwukrotnie
żonaty. Mieszkał w dzielnicy Hollis Park Gardens w Queens w Nowym
Jorku, gdzie zgromadził zbiory broni, rzeźb i masek, a także
bibliotekę literatury okultystycznej, która podobno przekroczyła
5000 tomów. Zmarł nagle na atak serca w swoim zimowym domu w Indian
Rock Beach na Florydzie’’ - biogram na skrzydełku okładki.

Akcja
rozgrywa się w okresie międzywojennym w Himalajach. W XIX i na
początku XX wieku były (podobnie jak Tybet) miejscem mało znanym w
Europie i przez to owianym tajemnicą. Lokowano w nim mityczne
krainy takie jak Szambala i Szangri – La .
Głównym
bohaterem, a zarazem narratorem jest amerykański botanik, dr. Walter
Goodwin, autor pracy ,,Maki
i prymule południowego Tybetu’’.
Postać ta występuje również w poprzedniej powieści Merritta,
zatytułowanej ,,Księżycowa
Studnia’’.
Autor dla uwiarygodnienia przedstawionej historii wprowadził wątek
Goodwina, zdającego mu relację ze swojej wyprawy.
Botanik
podróżował razem z napotkanymi w czasie ekspedycji Richardem
Drake’m oraz rodzeństwem; Ruth i Martinem Ventnorami. Początkowo
towarzyszył im również bardzo dobry, chiński kucharz Chiu –
Ming, lecz zginął zabity przez metalowego potwora.
W
Himalajach przeżyły niedobitki starożytnych Persów, żołnierzy
Dariusza III Kodomana, uciekający przed wojskami Aleksandra
Wielkiego. Odcięci od świata Persowie nie znali broni palnej.
Założyli miasto Ruszark, którego władcą był okrutny Czerkis
(Kserkses).
Norhala
była potężną czarownicą, córką Rustuma i Norhali. Szukała
zemsty na Czerkisie za zamordowanie jej rodziców. O jej nadludzkim
pięknie decydowały bardzo jasna cera, złoto – rude włosy i
szare oczy z błyszczącymi iskierkami. Władała piorunami i
potrafiła hipnotyzować. Lojalna wobec przyjaciół, była
jednocześnie bezlitosna dla wrogów. Pokochała Ruth jak siostrę.
Ruth, zafascynowana Norhalą, zaczęła podzielać jej postrzeganie
świata i żądzę zemsty, popadając w stan przypominający
opętanie. Zapragnęła pozostać w Himalajach u jej boku. Gdyby dziś
doszło do ekranizacji, Norhala i Ruth zgodnie z ideologią woke
byłyby lesbijkami.

Yuruk
był starym eunuchem, sługą Norhali, który czcił ją jak boginię.
Posiadał pewne małpie cechy; skórę poczerniałą ze starości,
bardzo długie ręce i pazury. Przejawiał wrogi stosunek do
Amerykanów. Zazdrosny o względy Norhali, wydał Ruth i Martina
Persom z Ruszark. W rezultacie rodzeństwo zostało poddane torturom.
Przypuszczam, że Merritt tworząc postać pół – ludzkiego, pół
– małpiego Yuruka mógł zainspirować się pogłoskami o yeti,
zamieszkującym opisany w powieści obszar. Ponadto pierwowzorami
Norhali i Yuruka mogli być także królowa La i małpolud Kadż z
powieści ,,Tarzan
i klejnoty Oparu’’
E. R. Burroughsa .

Tytułowe
Stalowe Monstrum było ukrytym miastem Metalotworów, pustych w
środku istot żywych zbudowanych z metalu. Czerpały energię ze
Słońca. Obdarzone kryształowymi mózgami i elektryczną krwią,
dysponowały tytaniczną siłą. Były pozbawione indywidualizmu, co
owadów społecznych (np. pszczół). Posiadały różne kształty
np. kul, dysków, piramid, walców i krzyży (ten ostatni szczegół
nadaje im cechy demonów, parodiujących chrześcijański znak
zbawienia). Wykorzystywały przyciąganie magnetyczne, aby łączyć
się w większe struktury. Władcą Metalotworów (odpowiednikiem
królowej pszczół) był olbrzymi Dysk, zwany Imperatorem. W mieście
metalicznych istot znajdowała się również wylęgarnia ich
potomstwa. Autor wykorzystał jako podstawę naukową swej powieści
prace amerykańskiego zoologa i embriologa, Franka Rattraya Lilliego
(1870 – 1947), francuskiego socjologa i psychologa, Gustave Le Bona
(1841 – 1931), autora ,,L’Evolution
de la Matiere’’
i amerykańskiego biologa Jacquesa Loeba (1859 – 1924), autora
,,The
Mechanistic Conception of Life’’.
Metalotwory zaatakowały Ruszark na rozkaz Norhali. Ku przerażeniu
Goodwina miasto uległo całkowitej zagładzie wraz z wszystkimi jego
mieszkańcami, w tym kobietami i dziećmi. Niedługo potem nadeszła
zagłada Stalowego Monstrum. Z powodu zwarcia Metalotwory zniszczyły
się same, walcząc między sobą. Norhala została zabita przez Dysk
– Imperatora, co uwolniło Ruth od jej czaru.

Powieść
przedstawia krwawą historię XX wieku w krzywym zwierciadle. Stanowi
metaforę nadmiernej technicyzacji i zaniku ludzkich uczuć, systemów
totalitarnych (komunizm, faszyzm, nazizm) tłamszących wolność
jednostki oraz wojny totalnej, toczonej już w latach 1914 – 1918.
Tego co Metalotwory uczyniły miastu Ruszark, nie życzyłbym nawet
Rosjanom.