,,
… to nie przypadek, że bohaterowie amerykańskiej kultury
popularnej tak często żegnają się ze światem słowami ‘do
zobaczenia w piekle’. Oni są przekonani, że tam właśnie pójdą,
że do tego zostali wybrani przez Boga’’ - Tadeusz A. Olszański
,,Jeszcze o neopurytanizmie’’ (25 stycznia 2015)
W
grudniu
2025 r. przeczytałem ,,Opowieści
niesamowite z języka angielskiego’’,
zbiór 16 opowiadań grozy pod redakcją Macieja Płazy.
Zamieszczone
w antologii utwory napisali: John William Polidori (1795 – 1821),
Edgar Allan Poe (1809 – 1849), Nathaniel Hawthorne (1804 – 1864),
Charles Dickens (1812 – 1870) ,
Joseph Sheridan Le Fanu (1814 – 1873), Charlotte Perkins Gilman
(1860 – 1935), Ambrose Bierce (1842 – 1914?), Montague Rhodes
James (1862 – 1936), Robert William Chambers (1865 – 1933), Henry
James (1843 – 1916), William Wymark Jacobs (1863 – 1943),
Algernon Blackwood (1869 – 1951) ,
Edward Frederic Benson (1867 – 1940), Howard Phillips Lovecraft
(1890 – 1937) ,
Walter de la Mare (1873 – 1956) i Arthur Machen (1863 – 1947) .
Byli wśród nich Brytyjczycy (Polidori, Dickens, M. R. James, W. W.
Jacobs, Blackwood, Benson, de la Mare i Machen), Amerykanie (Poe,
Hawthorne, Gilman, Bierce, Chambers, H. James i Lovecraft) oraz jeden
Irlandczyk (Le Fanu).
Wszystkie trzy za: RoyalArtist 91
Przekładu
podjęli się: Violetta Dobosz, Jerzy Jarniewicz, Barbara Kopeć –
Umiastowska, Jerzy Krzysztoń, Robert Lipski, Irena Malanowska,
Janina Mroczkowska, Jadwiga Olędzka, Maciej Płaza, Sławomir
Studniarz, Aldona Szpakowska, Marcin Szuster, Maria Traczewska i
Iwona Żółtowska.

Akcja
tych utworów rozgrywa się w czasach współczesnych ich Autorom
(XIX – wczesny XX wiek). Na twórczość Brytyjczyków wpływ
wywarły powieści gotyckie; wczesne horrory pisane w ich ojczyźnie
już w XVIII wieku. Tymczasem pisarze amerykańscy zmagali się z
ponurym dziedzictwem purytanizmu, skrajnej odmiany kalwinizmu.
Purytanie kładli akcent na wszechobecność szatana i karzącego
Boga z pominięciem miłosierdzia. Charakteryzowali się też silną
wiarą w predystynację (patrz motto). Trwałą traumę spowodował
zwłaszcza proces rzekomych czarownic z Salem (1692 – 1693) .
Inspiracje folklorem są szczególnie widoczne w twórczości
Machena, rodowitego Walijczyka. Uwagę zwraca również egzotyka
bliskiego zasięgu. Austriacka Styria, Słowacja (wówczas jeszcze
część Austro – Węgier) i znajdująca się pod jarzmem tureckim,
Grecja zostały przedstawione jako krainy tajemnicze i groźne. Trend
ten zachował się zresztą do naszych czasów. Wystarczy wspomnieć
Transylwanię jako matecznik wampirów, Hannibala Lectera
pochodzącego z Litwy, Słowację w horrorze ,,Hostel’’,
Durmstrang; bułgarską szkołę magii (również czarnej) w cyklu
,,Harry
Potter’’,
powieść Grahama Mastertona o krakowskim bazyliszku czy zmagania
Hellboya z Babą Jagą, Kościejem i Grigorijem Rasputinem .
Antologia
zawiera dwa opowiadania o wampirach, opublikowane wcześniej niż
powieść ,,Dracula’’
Brama Stokera .

Pierwowzorem
lorda Ruthvena z utworu Polidoriego był szkocki renegat Patric
Ruthven (ok. 1520 – 1566) i prawdopodobnie także lord George Byron
(1788 – 1824). Polidori napisał ,,Wampira’’
na konkurs ogłoszony podczas deszczowego lata w willi Diodati w
Szwajcarii. Nawiasem mówiąc wtedy narodził się również
,,Frankenstein’’
Mary Shelley .
Ruthven był bardzo bogatym arystokratą podróżującym po Europie.
Posiadał nadludzką siłę i bardzo trudno było go zabić. Cynik,
rozpustnik i szuler dawał bardzo wysokie jałmużny naciągaczom
zamiast prawdziwie potrzebującym. Jego pieniądze zawsze jednak
przynosiły nieszczęście obdarowanym. Zwodził swego towarzysza
podróży, młodego Aubreya, który był szlachetnym i bardzo naiwnym
idealistą. Zabił Ianthe, młodą i niewinną Greczynkę, którą
Aubrey pokochał. Następnie w noc poślubną uśmiercił jego
siostrę. Zdołał ją poślubić, wymuszając na jej bracie
przysięgę milczenia.

Carmilla
von Karnstein była szlachcianką ze Styrii, urodzoną w XVII wieku.
Wcześniej nosiła imiona Mircalla i Millarca, ponieważ na mocy
klątwy mogła przedstawiać się używając wyłącznie tych liter.
Zachwycała swą urodą; młodym wyglądem i ciemnokasztanowymi
włosami. W ustach skrywała jednak ostre kły. Wpadła w furię gdy
garbaty domokrążca zaproponował jej spiłowanie zęba. Jako
ateistka unikała udziału we wszelkich praktykach religijnych.
Nocami piła ludzką krew i potrafiła zamieniać się w czarną
kotkę. Udawała przyjaciółkę młodej blondynki, Laury, córki
Anglika, mieszkającego w Austrii. W istocie wciągnęła niewinną
dziewczynę w lesbijski romans. Zdemaskowana przez lekarza i
generała, została przebita osikowym kołkiem w trumnie. Powyższe
opowiadanie Le Fanu znalazła licznych naśladowców, którzy
stworzyli podgatunek zwany horrorem lesbijskim (ang. lesbian
horror).
Manierę tę ośmieszył Andrzej Pilipiuk w ,,Wampirze
z M –
3’’.

Wielka
Brytania słynie na świecie z licznych legend o duchach .
Spirytyzm, sprzeczne z doktryną chrześcijaństwa próby
kontaktowania się z duchami zmarłych były niestety bardzo
popularne w XIX i XX wieku .
W opowiadaniu ,,Prawdziwa
powinność’’
Henry’ego Jamesa duch zmarłego Ashtona Doyne’a sprzeciwił się
napisaniu jego biografii przez George’a Withermore’a. Ukazał mu
się ,,Ogromny.
Mroczny. Ciemny. Straszny’’,
aż udaremnił niemiły mu zamiar. Benson pisał o duchach z
rezydencji Church – Peveril; Błękitnej Damie i przodku Anthonym,
który skręcił kark przy próbie dostania się konno na schody.
Strach budzili jednak dwaj mali chłopcy, bliźnięta ukazujący się
w długiej galerii. Na początku XVII wieku piękny Dick Peveril
udusił we śnie ich matkę, a ich spalił żywcem, aby przywłaszczyć
sobie ich posiadłość. Duszki przestały straszyć, gdy Madge
Peveril okazała im współczucie. Pan Bloom, opisany przez de la
Mare’a był samotnym właścicielem dworu Montresor. Praktykował
spirytyzm, zaś kontakty z duchami wyniszczyły go psychicznie i
fizycznie. Jego gość, pan Dash był przeciwnikiem spirytyzmu.
Zraził się do niego w dzieciństwie, obserwując zabobonne praktyki
swej guwernantki, panny Altogood. W końcu Dash nie wytrzymał i
uciekł ze starego dworu, opanowanego przez siłę nieczystą.

Dom
Usherów z opowiadania Poego był neogotycką siedzibą starego rodu
arystokratycznego. Roderic Usher, człowiek ekscentryczny, dziś
zostały określony jako osoba przebodźcowana. Grał na gitarze,
czytał zaś książki okultystyczne i fantastyczne. Pochował żywcem
siostrę w domu. Kiedy kobieta uwolniła się z rodzinnego grobowca,
dom Usherów zawalił się i został zalany falami jeziora.
Uderzający pesymizm tego opowiadania ma źródło w smutnym życiu
Poego, pełnym nieszczęść i rozczarowań.
Aylmer,
bohater opowiadania ,,Znamię’’
był amerykańskim uczonym i alchemikiem. Jego obsesję stanowił
zamiar usunięcia z policzka ukochanej żony, Georginy, małego
znamienia w kształcie czerwonej dłoni. Niestety kobieta zmarła
podczas eksperymentu mającego to umożliwić. Nathaniel Hawthorne
mierzył się w swym utworze z purytańską przeszłością swego
rodu (skaza na ciele symbolizowała skazę na duszy budzącą Boży
gniew). Jego przodkiem był bowiem kupiec John Hathorne (1641 -
1717), jeden z sędziów w Salem.
Tytułowy
dróżnik z opowiadania Dickensa mieszkał samotnie w ponurym domu na
odludziu. Widywał zjawę, swego sobowtóra, który ostrzegał go
przed niebezpieczeństwami. Polskim odpowiednikiem ,,Dróżnika’’
są kolejowe horrory Stefana Grabińskiego (1887 – 1936).
Tytułowa
żółta tapeta z opowiadania Perkins Gilman była bardzo brzydka i
denerwująca. Budziła skojarzenia z grzybami i złośliwymi
twarzami. Młoda matka, zmuszona przez męża – lekarza do
bezczynnego spędzania całych dni w pokoju z tą tapetą, w końcu
oszalała. Zaczęła ją zrywać, aby uwolnić uwięzioną w ścianie,
pełzająca kobietę. Autorka była sufrażystką i opisała własne
traumatyczne przeżycia.
Tytułowe
draństwo z opowiadania Bierce’a było nieokreśloną rzeczą w
nieznanym kolorze, która zabiła farmera, Hugh Morgana. Utwór
wywarł silny wpływ na ,,Kolor
z
przestworzy’’
H. P. Lovecrafta. (Właściwie można mówić o plagiacie popełnionym
przez Samotnika z Providence). Nieznane ludziom kolory występują
również w ,,Podróży
na
Arktura’’
Davida Lindsaya .
Demon
nocy został zwyciężony przez biblijnego króla Salomona. Chude,
blade, długowłose straszydło ze szponami i wielkim oczami, było
zdolne skręcać ludzkie karki. Słowianie nazwaliby taką istotę
nocnicą. W 1701 r. scenę egzorcyzmu narysował francuski kanonik
Alberyk de Mauleon. Po wiekach demon nawiedził angielskiego
antykwariusza, Dennistouna, który nabył rękopis do celów
badawczych. M. R. James wykorzystał w tym opowiadaniu własną,
rozległą wiedzę historyczną.

Demoniczna
księga ,,Król
w Żółci’’
stanowiła osnowę autorskiej mitologii Chambersa. Opowiadała o
królu Hasturze, królowej Cassildzie, mieście Carcossie nad
jeziorem Hali i Żółtym Znaku, niepodobnym do liter chińskich ani
arabskich. Przypuszczam, że odległym pierwowzorem Hastura mógł
być angielski król Henryk VIII (1491 – 1547), którego ulubionym
kolorem był właśnie żółty. Wcześniej ten okrutny władca
został przedstawiony jako król Żółcik w ,,Gargantui
i Pantagruelu’’
Rabelaisa. W opowiadaniu Chambersa malarz nazwiskiem Scott i jego
modelka, Tessie, oboje katolicy byli prześladowani przez demony,
chcące im odebrać broszę z Żółtym Znakiem i egzemplarz księgi.
Oboje śnili o pogrzebowym karawanie i spotkaniu obrzydliwego stróża
kościelnego o żółtawej cerze. Chambers wywarł duży wpływ na
Lovecrafta .

Opisana
przez W. W. Jacobsa małpia łapka była talizmanem. Stary oficer
przywiózł ją z Indii i chciał spalić w piecu. Niestety jego
gospodarze uparli się na swoją zgubę zachować ten przedmiot.
Spełniała trzy życzenia za straszliwą cenę. Przykładowa
zapewniała dużą sumę pieniędzy jako odszkodowanie za śmierć
bliskiej osoby. To antymagiczne opowiadanie wywarło wpływ na
powieść Mai Lidii Kossakowskiej ,,Takeshi
2. Taniec Tygrysa’’
i ,,Trylogię
husycką’’
Andrzeja Sapkowskiego .
Krzaczaste
wierzby rosły na dunajskiej wysepce w okolicach Preszburga
(dzisiejszej Bratysławy). Ożywione przez pogańskich bogów lub
demony, przemieszczały się z miejsca na miejsce. Potrafiły zabijać
ludzi jako należne sobie ofiary. W utworze tym ukazana została
fascynacja Blackwooda wiedzą tajemną i dziką przyrodą.
Nienazywalne
z niepublikowanego wcześniej po polsku opowiadania Lovecrafta było
straszydłem z rogami i kopytami. Przypominało tym chrześcijańskie
wyobrażenia diabłów, zaś późniejszy raport mówił tu o
rozjuszonym byku. Nocą na starym cmentarzu w Arkham zaatakowało
Randolpha Cartera i Mantona rozmawiających o literaturze grozy i
purytańskiej demonomanii. Utwór zawiera sporą dawkę autoironii
Lovecrafta.

W
opowiadaniu ,,Zamiana’’
Arthura Machena (po raz pierwszy przełożonym na język polski)
fairies
(ang. wróżki) były złowrogimi istotami, które ukrywały się
przed ludźmi w odległych zakątkach Wielkiej Brytanii. Służyła
im panna Hayes (właśc. Rosamond Brown), czarownica i opiekunka
dzieci odpoczywających nad morzem (niejako mroczna wersja Mary
Poppins). Zaprowadziła podopiecznych do jaskini, gdzie pięcioletni
Bobby został podmieniony na brzydkiego odmieńca. Motyw takiej
zamiany jest znany z ludowych wierzeń celtyckich, germańskich,
słowiańskich, bałtyckich, a nawet arabskich. Choć Machen jest
często traktowany jako pisarz horrorów, Andrzej Sapkowski w
,,Rękopisie
znalezionym w smoczej jaskini’’
zalicza go do prekursorów fantasy.