Dzięcioły

Dzięciołowate są grupą ptaków z długim, ostrym dziobem i aerodynamicznym kształtem ciała ułatwiającym sprawne lawirowanie między drzewami. Dzielimy je na: dzięcioły, krętogłowy i dzięciolniki (pomińmy opis tych dwóch ostatnich).

Dzięcioły są doskonale przystosowane do nadrzewnego tryby życia. Ich ogon utworzony jest ze sztywnych piór i służy za podporę. Nogi są mocne i zakończone ostrymi pazurami. Dzioby dzięciołów są bardzo mocne; służą do kucia w drewnie w poszukiwaniu korników. Odkrywszy chodnik tych owadów, ptak wprowadza swój długi, lepki język. Używa również dziobu do wydawania dźwięków, które mają zaznaczyć umowne granice terytorium. Zdarza się, że w tym celu dzięcioły wykorzystują rozmaite niespodziewane obiekty np. anteny satelitarne. Podstawowym pokarmem wszystkich dzięciołów są owady pasożytujące na drewnie. Niektóre dzięcioły uzupełniają ową dietę. Dzięcioł żołędziowy żywi się żołędziami. Wielkie ich zapasy robi na zimę, umieszczając je w korze drzewnej, nie jest jednak szkodnikiem, ponieważ nie uszkadza drewna. Żyje w Ameryce Północnej. Natomiast eurazjatycki dzięcioł białoszyi zjada owoce i ich pestki, oraz rozmaite owady (gąsienice, muchówki, chrząszcze). Amerykański dzięcioł czerwonogłowy, dzięcioł czarny, duży, zielony, krętogłów kornikową dietę uzupełniają mrówkami. Wyłuskują także nasiona drzew iglastych. Ptak umieszcza szyszkę w dziupli zwanej kuźnią i wydobywa z niej nasiona. 

Łosoś

Jest to duża, wędrowna ryba spokrewniona z pstrągiem. Odżywia się mniejszymi rybami, owadami, pierścienicami i padliną. Jest to ryba szlachetna o różowym i bardzo drogim mięsie. Ceniono je już w epoce kamienia łupanego, o czy świadczą naskalne wizerunki tych ryb. W średniowieczu już go tak nie ceniono, uważając, że jest to ryba pospolita i niegodna pańskiego stołu. Łosoś słynie z powodu swoich ryzykownych wędrówek na tarło w górę rzeki, gdzie pada ofiarą min. grizzly. Tak samice składają ikrę w rzecznym żwirze, po czym giną z wyczerpania. Na co dzień łososie mają skórę koloru szaro – srebrzystego, natomiast w okresie tarła głowy, płetwy i ogony przybierają barwę ciemnozieloną, natomiast tułów – ciemnoczerwoną. Łosoś znajduje się w Polskiej Czerwonej Księdze.¹

1 Powyższy tekst napisałem w klasie szóstej na lekcję biologii.   

Świniowate i pekari

Świniowate są grupą ssaków parzystokopytnych. Ich pysk zakończony jest ryjem. Żyją na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy.

Dzik mimo znacznych rozmiarów często przemyka niezauważony. Jest pospolitym przedstawicielem zwierzyny łownej. Żyje w Eurazji od Portugalii po Rosję, w Chinach, Indiach, na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej, w Mongolii, Korei, na Jawie i Sumatrze, został także sprowadzony do obydwu Ameryk i Australii gdzie wyrządza znaczne szkody. Sierść barwy od szarej do czarnej. Z ryja wystają ostre zęby zwane w języku łowieckim fajkami i szablami. Razem z częścią zagłębioną w żuchwie osiągają 25 cm długości. Uszy czarne, kosmate, odstające. Rozmiary dzików zależą od regionu np. w Europie Zachodniej spotykamy dziki o wymiarach 1,60 – 1,80 metra ( + ogon 30 – 45 cm), podczas gdy w XIX wieku na północnym brzegu Morza Czarnego osiągały 2,30 m długości. Wzrok i słuch słabe, za to węch znakomity. Dzik umie pływać. Tarza się w błocie w celu ochłody (świniowate mają gruczoły potowe ukryte głęboko w skórze) i aby zabić pasożyty. Tak samo czynią wszystkie świniowate. Dzik jest wszystkożerny i bardzo żarłoczny. Żywi się: liśćmi, grzybami, korzeniami, owocami, bulwami, cebulami, owadami, ślimakami, dżdżownicami, jaszczurkami, jajami, pisklętami, gryzoniami, noworodkami królików, a nawet małymi sarenkami. Mimo iż jest ssakiem pospolitym, wyginął w Wielkiej Brytanii. W Australii mimo że jest szkodnikiem, zasila budżet tego państwa dziczyzną eksportowaną głównie do Niemiec. Mimo, że wyrządza szkody w uprawach rolnych, zjada pędraki i turkucie podjadki, a ryjąc w ziemi spulchnia ją. Po godach zwanych huczką, samica (locha) rodzi młode (warchlaki). Są one żółte w brązowe pasy. Locha opiekuje się nimi bardzo troskliwie, czasem zbiera się z towarzyszkami w niewielkie stadka. W obronie warchlaków może być bardzo niebezpieczna. Kiedy człowiek zaczął uprawę zbóż i innych roślin, dla dzików stanowiło to okazję do wyżerki. Po wielu nieudanych próbach wypędzenia ich z pól, człowiek postanowił je hodować.

Wiele pokoleń intensywnej hodowli sprawiło, że wygląd dzika się zmienił. Pojawił się na Ziemi nowy podgatunek zwierzęcia; świnia domowa. Jej sierść (szczecina) jest rzadka, z ryja nie widać zębów, ogon komicznie zakręcony. Są tuczone na mięso specjalną karmą, co sprawia, że są najtłustsze ze wszystkich świniowatych. Najwięcej świń hodowanych jest w Niemczech, podczas gdy w Izraelu i krajach muzułmańskich w ogóle nie je się wieprzowiny. Niektórzy historycy uważają, że nazwa Szczecin pochodzi od szczeciny. Według innej hipotezy nazwa ta pochodzi od księcia, który mógł się nazywać Szczec lub Szczota¹. U większości osobnik. Oprócz świń białych i różowych zdarzają się też ,,kolorowe'' rasy świń np. świnia oksfordzka jest brązowa, a hempszyr czarno biała. Po dziku odziedziczyła te same dźwięki porozumiewawcze.

Najmniejszą świnią świata jest świnia karłowata (30 cm wysokości). Sierść koloru brązowego, tworzy długi pas na grzbiecie. Żyje w Azji Południowej – w Indiach, Nepalu i w Bhutanie. Po zniszczeniu jej ostatniej ostoi w indyjskim stanie Assam jest gatunkiem ginącym.

Guziec żyje w Afryce. Łeb długi, z wystającymi kostnymi guzami, skąd nazwa. Na karku grzywa, ruda lub brązowa. Z ryja wystają potężne zęby. Istnieje dysproporcja między kończynami przednimi a tylnymi. Aby się pożywić, guziec musi więc uklęknąć. Nogi nie bolą go od długiego klęczenia, ponieważ pokryte są grubą skórą. Ogon guźca kończy chwost wielkości ludzkiej dłoni. Gdy guziec ucieka, unosi ogon do góry, ostrzegając inne zwierzęta przed drapieżnikami. W 1996 r. jeden z guźców mających trafić do ogrodu zoologicznego w USA uciekł do podwarszawskiego Lasu Kabackiego.

Świnia rzeczna choć żyje na lądzie, potrafi dobrze pływać. Zamieszkuje Afrykę od Senegalu po Kongo. Ma rudą sierść, białe bokobrody, uszy spiczaste i bardzo długie. Ogon mierzy 20 cm. Odżywia się roślinami.

Świniowate w obydwu Amerykach mają krewnych w postaci odrębnej grupy parzystokopytnych jaką stanowią pekari np. pekari obrożny. Z wyglądu przypomina nieco dzika, ale różni się dłuższymi nogami i mniejszymi racicami. Jego spiczasto zakończone, mieszczące się w całości w ryju zęby są groźną bronią. Na szyi pekari obrożny ma pas białej sierści przypominający obrożę stąd nazwa. Żyje od USA po Argentynę, zamieszkując różnorodne środowiska od prerii po lasy tropikalne. Żywi się owadami, gryzoniami, niewielkimi wężami i jaszczurkami, owocami, podziemnymi organami roślin, liśćmi, potrafi nawet dobrać się do miąższu kaktusa. Jest bardzo odporny i przystosowany do środowiska, w którym występuje. Mimo, że wygląda niezbyt groźnie, swoimi zębami może nawet zabić pumę. Indianie z Ameryki Południowej polują więc nań z zasadzki. Naśladują cmokanie kapucynek objadających się owocami, a pekari podąża tam i staje się łupem ludzi.

1 Po duńsku Szczecin nazywa się Brustaborg, czyli ,,Miasto Szczeciny''. Nazwa ta może się wywodzić od szczeciny pokrywającej ciało teratomorficznego boga Trygława - Welesa niegdyś czczonego w Szczecinie (M. Derwich, M. Cetwiński ,,Herby, legendy, dawne mity'').   

,,Jazon i Argonauci''

,,W 'Argonautykach Orfickich' dostają się oni po przepłynięciu Istru , aż na Morze Północne, częściowo lądem, częściowo, być może, żeglugą po Renie; opływają Wyspy Brytyjskie, wybrzeża dzisiejszej Francji i Hiszpanii i przez Cieśninę Gibraltarską wchodzą wreszcie w Morze Śródziemne. […] Gdy zatrzymali się na wyspie Aitalii (Elbie) kamykami z wybrzeża wycierali pot z ciała; do dziś tamtejsze kamyki są bardzo podobne do ludzkiej skóry'' – Zygmunt Kubiak ,,Mitologia Greków i Rzymian''

We wrześniu 2016 r. obejrzałem amerykańsko – brytyjski film fantasy ,,Jazon i Argonauci'' (tytuł oryginału: ,,Jason and the Argonauts'') z 1963 r. w reżyserii Dona Cheffeya (1917 – 1990). O efekty specjalne zatroszczył się sam Ray Harryhausen (1920 – 2013). Film został zrealizowany na podstawie greckiego mitu o poszukiwaniu Złotego Runa. Akcja rozgrywa się w Grecji, na szczycie Olimpu (tam Hermes zabrał Jazona przed oblicze Zeusa i Hery, którzy grali w grę planszową używając ludzi jako pionków), na Wyspie Spiżowej (mieszczącej skarbiec bogów), oraz w Kolchidzie (obecnie Gruzja).

Głównym bohaterem jest Jazon, syn Ajzona, króla Jolkos, wydziedziczony przez złego Peliasa. Ów kazał przywieźć Jazonowi złote runo, sądząc, że wysyła go na pewną śmierć. Przepowiednia głosiła, że Peliasa obali człowiek w jednym sandale, a tymczasem Jazon zgubił sandał ratując Peliasa przed utonięciem w rzece (w wersji oryginalnej bohater zgubił sandał pomagając przejść przez rzekę staruszce, którą była bogini Hera). Jazon cieszył się szczególną opieką Hery, która jednak z woli Zeusa mogła mu pomóc tylko pięć razy. Wyruszył do Kolchidy wraz z drużyną herosów na statku ,,Argo'' wraz z drużyną herosów, wśród których był Herkules (imię rzymskie; po grecku nazywał się Herakles – jest to częsty błąd popełniany przez twórców popkultury) i jego przyjaciel Hylas. W zdobyciu Złotego Runa pomogła Jazonowi Medea, córka króla Kolchidy i najwyższa kapłanka bogini czarów Hekate. Jazon zabrał ją do Grecji i na tym historia się urwała.

Oprócz olimpijskich bogów widzimy na filmie różne inne istoty fantastyczne. Boskiego skarbca na Wyspie Spiżowej pilnował olbrzymi, ożywiony automat z brązu – Talos – odległy protoplasta robotów (w oryginale mitycznym był on strażnikiem Krety skonstruowanym przez Dedala). Kiedy Herkules skuszony chciwością ukradł olbrzymią spinkę ze skarbca bogów, Talos ożył i zaatakował Argonautów niszcząc ich okręt. Jazon za radą Hery pokonał rozsierdzony posąg wyciągając mu zatyczką z pięty, przez co się wykrwawił (w oryginale mitycznym Talosa zabiła w ten sposób Medea w drodze powrotnej z Kolchidy).

Nękające Fineusza harpie zesłane przez Zeusa zostały ukazane jako podobne do diabłów. Miały rogi, skrzydła nietoperzy, ogony i stopy zakończone dwoma palcami, co przypominało racice. Argonauci schwytali harpie i zamknęli w klatce (miast je zabijać jak w micie) i odtąd Fineusz mógł jeść w spokoju, a nawet karmił uwięzione potwory.

Argonautom w przepłynięciu przez Symplegady (dwie skały sypiące lawinami na okręty) pomógł olbrzymi, noszący złotą koronę Tryton zesłany przez Herę.

Zawieszonego na drzewie Złotego Runa pilnowała hydra (bestia z cyklu mitów o 12 pracach Heraklesa), którą zabił Jazon (w micie Medea uśpiła czarodziejskim zielem smoka pilnującego runa, aby Jazon mógł je zabrać). Król Kolchidy skierował przeciwko Argonautom ofiary hydry – uzbrojone kościotrupy wyrosłe z zębów potwora. Jest to nawiązanie do mitu o Kadmosie, który zabił smoka i zasiał jego zęby, z których wyrośli wojownicy.

Jak widzimy, film traktuje materię mitologiczną dosyć swobodnie. Mimo to uznaję go za wartościowy. Uznanie budzą zwłaszcza, bardzo dobre jak na tamte czasy, efekty specjalne.

Ryba Rohita

,,W dawnych czasach  gdy w Benares panował pobożny i sprawiedliwy król Padmaka, na jego poddanych padła żółta febra. W końcu gdy lekarze bezskutecznie wypróbowali  już wszystkich środków, oznajmili, że pomóc może tylko ryba Rohita. Ale, pomimo usilnych poszukiwań, nie można było jej złowić. Król postanowił więc złożyć siebie w ofierze narodowi. Przekazał królestwo najstarszemu synowi, wspiął się na pałacową wieżę i rzucił w dół, wyrażając życzenie powrotu w przyszłym wcieleniu jako ryba Rohita. Jego pragnieniu stało się zadość. Wkrótce potem został znaleziony na rzecznym piasku w postaci ogromnej ryby. Zbiegł się lud, by podzielić jej mięso. Król przemówił do poddanych i nawrócił ich na buddyzm'' - Władimir Propp ,,Nie tylko bajka''

Bananowa dziewczyna

,,Na Hawajach istnieje przekaz o dziewczynie, która znalazła dwa banany. Aby je ukryć przed wrogami, położyła je na piersiach, w następstwie czego zaszła w ciążę'' - Władimir Propp ,,Nie tylko bajka''

Kuraki

Kuraki są grupą ptaków grzebiących charakteryzującą się masywną budową ciała i z reguły także silnym dymorfizmem płciowym.

Ich najlepiej znanym przedstawicielem jest kurczak domowy. Jego dziko żyjący przodek, kun bankiwa został udomowiony w Indonezji 2000 lat temu. Dzisiaj kurczaki znane są na całym świecie. Samiec nazywa się kogutem, a samica kurą. Mimo, że wyglądają podobnie, łatwo je odróżnić. Osobniki obydwu płci mają czerwone skórne grzebienie i silnie rozbudowane podgardle. Dziób krótki i prosty. Kura różni się od koguta mniejszymi rozmiarami ciała. Ogon koguta składa się z długich, wygiętych piór. Z tyłu nóg kogut ma kostne wyrostki zwane ostrogami, które występują także u bażantów. Bęben i błony głosowe koguta są silnie rozbudowane, dlatego wydaje dźwięki zwane pianiem. Kurczaki budzą się i zasypiają bardzo wcześnie, stąd wzięło się przysłowie ,,kłaść się/ zasypiać z kurami''. Rano kogut pieje, dlatego był używany jako budzik. W Boże Narodzenie kogutowi dawano w dowód wdzięczności wódkę! Najwięcej z wszelkiego drobiu, kurczaki dostarczają najwięcej mięsa, jaj i pierza. Pisklęta są zagniazdownikami. Pokryte są żółtym puchem. Nie mają ani grzebieni ani tzw. ,,dzwonków''. Oprócz kurczaka w skład drobiu wchodzą jeszcze dwa kuraki: indyk i perliczka.

Indyk domowy i głuszec należą do największych kuraków świata. Osiągają 80 cm długości. Żeby wyjaśnić znaczenie słowa indyk trzeba sięgnąć do historii. Kiedy Kolumb dopłynął do Ameryki (ojczyzny indyka) sądził, że dopłynął do Indii. Dlatego też owe ptaki nazwano indykami. Zostały sprowadzone do Europy z Meksyku w XVI wieku. W USA w Dzień Dziękczynienia mięsa indyka jest tradycyjną potrawą. Korpus indyka jest mocno umięśniony. Głowa i szyja naga. Z przodu głowy zwisa długi, skórny wyrostek.

Perliczki zostały tak nazwane, ponieważ ich szare pióra są upstrzone białymi plamkami. Na głowie mają duży, kostny grzebień. Pochodzą one z Afryki. Jako drób były hodowane w Europie już przez starożytnych Rzymian. W czasach najazdów barbarzyńskich perliczki wyginęły z Europy. W czasach wielkich odkryć geograficznych, ponownie sprowadzili ją Portugalczycy.

Oprócz kurczaka domowego, dymorfizm płciowy charakteryzuje jeszcze wiele innych kuraków. Sylwetką i zarysem ciała samiec i samica bażanta są podobne, ale różnice w upierzeniu są znaczne. Cała bażancica (kura) ma brązowe, maskujące ubarwienie. Tymczasem kogut... Głowa bardzo kolorowa, ciemnozielona, niewielki czubek na głowie kończy się czernią, oczy okolone czerwoną skórą, głowę od reszty upierzenia oddziela biała ,,obroża'', pióra są rdzawe, ogon płowy w czarne paski, na nogach (tak jak u kurczaka) ostrogi. Ojczyzną bażantów jest Gruzja, skąd w XI wieku przywieziono je do Europy jako ptaki ozdobne i trzymano w bażanciarniach. Z czasem bażanty zdziczały. Prowadzą samotny tryb życia. W czasie godów jedynie koguty zbierają się tłumnie, aby walczyć o samice.

Inaczej wyglądają toki głuszca. Cały rok jest on ptakiem płochliwym, ale w czasie toków kogut nie zwraca uwagi na otoczenie i staje się przez to łatwy do upolowania, podobnie jak rajskie ptaki. Kogut wypina pierś i wydaje serię dźwięków, które w języku łowieckim nazywają się szlifowaniem i korkowaniem. Jego upierzenie jest ciemnoniebieskie, niemal czarne z metalicznym połyskiem. Ogon szeroki, rozkładany jak wachlarz. Z dołu gardła broda z piór. Nad oczami skóra czerwona. Kura wygląda dużo skromniej. Upierzenie jest szaro – biało – brązowo – płowe. Nad oczami ledwo widoczne, czerwone brewki. Głuszce żyją w Europie i w Azji. Przez wiele wieków polowano na głuszce (łatwy cel stanowiły szczególnie w czasie toków). Obecnie samice są pod ochroną cały rok, a samce mają ochronę częściową. Wiele głuszców ginie trując się owadami, jagodami, orzechami, nasionami i pędami spryskanymi pestycydami.

Bardzo podobny do głuszca jest cietrzew. Jest on jednak mniejszy, ma czerwone czoło, ogon rozdwojony. Żyje na tych samych obszarach co głuszec. Walczące koguty są bardzo agresywne, skąd pochodzi słowo ,,zacietrzewienie'' oznaczający niezgodę.

W Eurazji pardwa ma szeroki zasięg występowania od Alp po Syberię. W XIX wieku ostatnie niedobitki tego ptaka zniknęły z Polski. Nad oczami pardwa ma płatki czerwonej skóry. Pióra brązowe. Łapy opierzone całe. Zimą upierzenie zmienia barwę na białe, jedynie po cieniu można ją wtedy rozpoznać.

Bardzo pospolitym ptakiem polnym i stepowym jest kuropatwa. Jest najpłodniejszym ptakiem europejskim (w jednym lęgu może być aż 20 piskląt). Pierś rdzawa.

Samce pawi mają długie (do 1 metra) treny, które mają na celu przywabienie samic. Tren jest bardzo kolorowy. Samica jest mniejsza i bez trenu. Pióra na głowie mają kształt wachlarzowato rozłożonych pręcików. Od dawna pawie hodowane były jako ptaki ozdobne (w Indiach tym chętniej, że paw zabija czasem kobry). Pawie żyją w Indiach, na Cejlonie i w Pakistanie.

Nogale zostały tak nazwane z powodu swych masywnych nóg zakończonych dużymi pazurami. Ptaki te żyją w Australii. W okresie lęgowym budują wielkie gniazda z roślin, które fermentując zapewniają ciepło jajom. Niektóre gatunki nogali korzystają w tym celu z sąsiedztwa wulkanów, ale dzieje się to rzadko. Pisklęta od razu zaczynają samodzielne życie.