,,O Litwie, dalibógże! mniej wiem niż o Chinach’’
- Adam Mickiewicz ,,Dziady cz. III Salon warszawski’’
Oskar Miłosz (właśc. Oscar Venceslas de Lubicz – Milosz, 1877 – 1939) był francuskim poetą pochodzenia polsko – litewskiego, kuzynem polskiego noblisty Czesława Miłosza (1911 – 2004) 1. Samego siebie uważał za Litwina. Napisał min. ,,Miłosne wtajemniczenia’’, ,,Pieśni o zmierzchu’’, ,,Storge’’, ,,Wybór poezji’’, prace naukowe: ,,Les origines iberiques du peuple juif’’ i ,,Les origes de la nation lithuanienne’’ oraz antologie folkloru litewskiego: ,,Contes lithuaniens de ma mere l’Oye’’ i ,,Dainas’’. W Polsce jest mało znany podczas gdy we Francji wydano 10 tomów jego twórczości.
W 2006 r. przeczytałem po raz pierwszy jego ,,Baśnie i legendy litewskie’’ (franc. ,,Contes et Fabliaux de la Vieille Lithuanie’’) z 1930 r. w polskim przekładzie Krzysztofa Wakara z 1986 r. Prace etnograficzne Miłosza zawierają literacko opracowany materiał z lat 1902 – 1906 zebrany w majątku jego ojca na Litwie. Autor uznawał Litwę za kolebkę Indoeuropejczyków, pierwowzór mitycznej Hiperborei. Pogląd ten dziś jest odrzucany przez naukę 2.
Akcja rozgrywa się od mitycznych pradziejów, poprzez nowożytność (XVI – XVIII wiek) aż do XX wieku. Autor przywołał takie postaci historyczne jak lekarz i alchemik Paracelsus (1493 - 1541), caryca Katarzyna II (1729 - 1796 i król Stanisław August Poniatowski (1732 – 1798) 3. Autor (nazywający siebie skromnie ,,wielkim poetą litewsko – francuskim’’) został posądzony przez Francuzów o … wymyślenie Litwy.
Istoty nadprzyrodzone
Chrześcijański Bóg został ukazany w sposób antropomorficzny. Z wiekiem coraz bardziej marzł, używając gwiazd jako pieców do ogrzewania się. Osmalił pochodnią końce skrzydeł ciekawskiego bociana, który rozwiązał przeznaczony do wrzucenia w morze worek z gadami, płazami itp. nielubianymi przez ludzi zwierzętami. Jezus i Apostołowie przemierzali Litwę pod postacią włóczęgą. Napotkali hojnego Jana, który pomimo własnego ubóstwa nie odmówił im jałmużny. W nagrodę otrzymał fajkę z niewyczerpującym się zapasem tytoniu i cudowny worek. Pochwycił do niego diabła i samego św. Piotra, który nie chciał wpuścić go do Nieba.
Diabły nosiły takie imiona jak Lucyfer (władca piekła pokryty rogami i łuskami), Mofez 4, Satanas i Przeklęty. Potrafiły przybierać różne postaci np. 9 – głowego potwora oraz zwierząt: żab, ropuch, kurek wodnych lub dwugłowych baranów. Po Litwie wędrował diabeł przebrany za niemieckiego botanika, badającego grzyby. (Gwoli ścisłości: nauką o grzybach nie jest botanika, ale mykologia). Namawiały ludzi do czynienia zła. Przykładowo diabeł – botanik usiłował skłócić zgodne, kochające się małżeństwo. Inny diabeł kusił złodzieja, aby pozwolił okradanemu szlachcicowi kichać bez przerwy aż do śmierci. Początkującemu włamywaczowi zrobiło się jednak żal jego ofiary. Uratował szlachcica ,mówiąc mu ,,na zdrowie’’ a tym samym zrywając pakt z diabłem. Pewien gospodarz otrzymał od diabła dar rozumienia mowy zwierząt. Nikomu nie mógł zdradzać się z posiadania tej umiejętności pod groźbą śmierci. Później posłuchał rady koguta, aby spuścić lanie swojej wścibskiej i upartej żonie.
Czarownice (ragany) szkodziły ludziom we współpracy z diabłami. Jako miejsca sabatów Autor wymienił Łysą Górę w Polsce i Brocken w Niemczech. Złośliwa starucha przeraziła samego diabła, doprowadzając podstępem kochającego męża do zabicia żony. Wmówiła bowiem kobiecie, że musi w tajemnicy ściąć mężowi włosek rzekomo zagrażający jego życiu. Mąż zaś, ,,ostrzeżony’’ zawczasu przez staruchę, myślał, że żona zamierza go zabić. Tytułową bohaterką baśni ,,Czarownica’’ była stara kobieta bez żadnych zdolności nadprzyrodzonych. Pomimo tego zrobiła karierę na pańskim dworze dzięki swemu sprytowi, intuicji i … nieprawdopodobnemu szczęściu. Na odludziach czarownice naradzały się jak szkodzić całym krainom (np. pozbawiając je wody). Pożerały tych, których nakryły na podsłuchiwaniu ich sekretów.
Śmierć (dawna litewska bogini Giltine) miała postać pięknej kobiety wracającej z cmentarza. Została poproszona o zostania matką chrzestną. Jej chrześniak został lekarzem. Na mocy układu z matką chrzestną ratował zawsze tych, którym Śmierć pozwalała mu uratować. Złamał jednak układ, aby ratować umierającą królewnę. Następnie zwabił swą matkę do skrzyni i zamknął ją. Przez ten czas gdy Śmierć pozostawała uwięziona, ludzie przestali umierać.
Siedmiu astrologów, opiekunów królewicza stanowiło odpowiednik dobrych czarodziejów. Pomogli skazanemu na śmierć podopiecznemu zdemaskować podstęp jego macochy – królowej. Podstępna kobieta utrzymywała kochanka, dezertera z wojska w przebraniu jednej z dam dworu.
Niski i siwy staruszek z lasu wręczył ubogiemu chłopu magiczne dary: stolik, który sam się nakrywał, jagnię, darzące złotem i kij – samobij. Motyw ten znany jest także z baśni braci Grimm.
Łaumy był żeńskimi demonami w postaci pięknych nimf, bądź brzydkich staruch. Podobnie jak słowiańskie mamuny podmieniały dzieci. Ich potomstwo było brzydkie, lecz bardzo mądre i elokwentne. W wieku niemowlęcym potomkowie łaum przemawiali jak ludzie dorośli i uczeni.
Tomcio Paluszek, sprytny chłopiec znany powszechnie z XVII – wiecznej baśni Charlesa Perraulta narodził się w wersji litewskiej z uciętego za radą czarownicy palca swojej matki.
Baran o jedwabnym runie był magicznym zwierzęciem. Przykleiły się do niego nagie kobiety z łaźni oraz sam diabeł. Ich pochód rozśmieszył do łez smutną królewnę (motyw obecny także w baśniach braci Grimm).
Król Węży (Żałtis), władca zamorskiej krainy był reliktem ofiolatrii pogańskich Litwinów 5. Poślubił Egle (Jodłę) i uczynił ją królową. Miał z nią trzech synów: Asuolasa (Dąb), Uosisa (Jesion) i Berzasa (Brzozę) oraz córkę Drebule (Osikę). Kiedy bracia Egle zamordowali jej męża, ona sama i jej dzieci zamienili się w drzewa.
Żaby zostały ukarane przez boga Słońca zimnokrwistością za to, że w obawie przed większymi upałami, próbowały oddzielić go od jego żony. W baśni o Egle występuje ogromna ropucha, której brodawki (błędnie zwane krostami) wytwarzały jedwabne nici. Do komnaty królewny każdej nocy zakradała się wielka żaba pijąca jej krew. Płaza zabił i spalił po kawałku krawiec, który wcześniej podsłuchał naradę czarownic.
Upiór pasterza Jonukasa chciał zaciągnąć do grobu żywą, kochającą go za życia pasterkę Onute. Dziewczyna schroniła się przed nim w napotkanym domu. Upiór kazał leżącemu wewnątrz na marach trupowi, aby otworzył mu drzwi. Na szczęście Onute uratowała stara kobieta. Zajęła uwagę trupa opowieścią o cierpieniach lnu, aż zapiał kogut. Podobną historię spisał czeski poeta romantyczny Karel Jaromir Erben (1811 - 1870) 6.
Tradycyjnym wierzeniom litewskim znane były także wilkołaki (wilkaty). Dwóch mężczyzn zamieniło się w nocą w wilka i niedźwiedzia. Następnie zjedli żonę jednego z nich. Na koniec okazało się, że cała straszna przygoda była tylko ich pijackim snem.
Rybak złowił w sieci nimfę wodną (syrenę), którą pokochał. Odbył podróż do Nieba gdzie rozmawiał z Bogiem. Po drodze spotkał min. wieloryba. Morski ssak cierpiał z powodu drzew i dzikich zwierzą znajdujących się na jego grzbiecie. Motyw ten pochodzi z rosyjskiej baśni Piotra Jerszowa ,,Konik Garbusek’’ 7.
Baśnie te zawierają sporo humoru, ale też nieco przemocy. Adresowane były bardziej do dorosłych odbiorców niż dzieci.
1 Odsyłam do posta: ,,Czesław Miłosz’’.
2 Odsyłam do postów: ,,Indoeuropejczycy znad Bałtyku’’ i ,,Turbo Litwini’’.
3 Odsyłam do posta: ,,Legenda o Stanisławie Auguście Poniatowskim’’.
4 Stąd imię Mofez nosił czarnoksiężnik w moim opowiadaniu fantasy ,,Girginicz’’ dostępnym na tym blogu.
5 Odsyłam do posta: ,,Ofiolatria’’.
6 Odsyłam do posta: ,,Kytice’’.
7 Odsyłam do posta: ,,Iwan i zaczarowany kucyk’’.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz