,,Około roku 2000 p. n. e. wspaniała rasa celtyckich jeźdźców przybyła ze stepów wschodnich Chin do północnej Europy, podbijając i cywilizując tamtejsze ludy. Sami później zostali wygnani przez kolejnych najeźdźców. Potomkowie celtyckich jeźdźców wycofali się do północnych wiosek nad jeziorami i fortów na wzgórzach. Ich ostatnią twierdze, Glastonbury, zdobyli w 52 p. n. e. Belgowie (Belgae)’’ - Gavin i Yvone Frost ,,A Witch’s Guide to Life’’, cyt. za: Peter Berresford Ellis ,,Druidzi’’ 1
Prof. Jerzy Gąssowski (1926 – 2021) był polskim archeologiem. Napisał min. ,,Spotkanie z Kopernikiem. Kulisy odkrycia’’ (2010), ,,Prahistorię sztuki’’ (2008), ,,Indian Ameryki Północnej od początków po wiek XIX’’ (1996), ,,Kulturę pradziejową na ziemiach polskich’’ (1985), ,,Z archeologia za pan brat’’ (1983), ,,Sztukę pradziejową w Polsce’’ (1975), ,,Dzień w kraju Mieszka’’ (1971), ,,Narodziny średniowiecznego świata’’ (1970), ,,Z dziejów polskiej archeologii’’ (1970), ,,Dzieje i kulturę dawnych Słowian (do X wieku)’’ (1964) i ,,Ziemia mówi o Piastach’’ (1961).
W 2006 r. przeczytałem po raz pierwszy napisaną przez niego ,,Mitologię Celtów’’. Książka ukazała się po raz pierwszy w 1979 r. w serii ,,Mitologie świata’’ Wydawnictw Artystycznych i Filmowych. W 2026 r. nakładem wydawnictwa ,,Replika’’ stało się dostępne wznowienie 2.
Celtowie należą do ludów indoeuropejskich. W starożytności zamieszkiwali rozległe obszary Europy Środkowej i Zachodniej; Półwysep Iberyjski, Wyspy Brytyjskie, tereny dzisiejszej Francji (Galii), Niemiec, Beneluksu, krajów alpejskich, północnych Włoch, Polski, Czech i Węgier. Niektóre starożytne ludy jak Celtybrowie i Piktowie 3 powstały z wymieszania się napływowych Celtów z ludnością autochtoniczną. Celtowie dotarli aż do Azji Mniejszej (dzisiejszej Turcji): byli nimi Galaci, adresaci jednego z listów św. Pawła. Współczesnymi Celtami są: Irlandczycy, Szkoci, Walijczycy, Kornwalijczycy, Mańczycy (mieszkańcy wyspy Man) i Bretończycy. Informacji o starożytnych Celtach dostarczają prace takich autorów jak: Herodot 4, Juliusz Cezar (toczący zaborczą wojnę z Galami), Lukian z Samosaty, Tacyt, Pliniusz Starszy 5, Strabon, Pomponiusz Mela, Korneliusz Nepos, Diodor Sycylijski, Diogenes Laertios 6, Ammianus Marcellinus, św. Hieronim i Paweł Orozjusz. Prawdziwą kopalnią wiedzy są źródła średniowieczne, spisane przez chrześcijańskich mnichów w Irlandii i Walii. Zaliczają się do nich: ,,Mabinogion’’, ,,Historia królów Brytanii’ Geoffreya z Monmouth 7, irlandzki epos ,,Tain, czyli uprowadzenie stad z Cualinge’’, ,,Księga najazdów’’ (,,Lebor Gabala Erenn’’) i inne 8. Opowieści te wywarły ogromny wpływ zarówno na legendy arturiańskie 9, jak też współczesną literaturę fantasy. Naukowe badania nad dawnymi Celtami zapoczątkowali angielscy humaniści George Buchanan (1506 – 1582) i Edward Lhuyd (1660 – 1709) 10.
Celtowie czcili wielu bogów. Ważną rolę w ich religii odgrywały święte gaje (drunemeton) i źródła, magia, wróżby i przepowiednie. Składali ofiary ze zwierząt i ludzi. Praktykowali rytualny kanibalizm (znany min. z relacji św. Hieronima). Wojownicy, tacy jak legendarny Cuchulain z Irlandii, zbierali ucięte głowy zabitych w walce wrogów. (Zwyczaj znany także Papuasom, Dajakom i Indianom z Ameryki Południowej). W XIX wieku we Francji archeolodzy odkryli kalendarz z Coligny, rzucający światło na celtycką rachubę czasu. Celtyckimi świętami były: Imbolc (2 lutego), Beltaine (1 maja), Lugnasad (1 sierpnia) i Samhain (31 października, pierwowzór dzisiejszego Halloween 11). Ważną odgrywały także naczynia kultowe; kocioł Dagdy, zawsze pełen strawy (symbol obfitości), kocioł z Gundestrup w Danii (słynny wizerunek boga Cernunnosa z porożem jelenia), w wersji schrystianizowanej zaś – Święty Graal 12.
Kasta kapłańska dzieliła się na trzy warstwy: druidów (odprawiających obrzędy religijne), filidów (wieszczów) i bardów (przekazujących mity drogą ustną poprzez poezję). Pomimo znajomości pisma ogam, kapłani nie używali go, aby nie osłabiać swojej pamięci. Krążyły legendy o nadprzyrodzonych mocach druidów 13. Jeden z nich imieniem Myrddin był pierwowzorem czarodzieja Merlina. W czasie podboju Galii i Brytanii Rzymianie okrutnie prześladowali druidów, traktując ich jako zagrożenie dla swojej władzy. Filidzi udzielili pomocy św. Patrykowi w chrystianizacji Irlandii. Wielu z nich zostało później biskupami tej wyspy.
Charakterystyczna dla kultury celtyckiej jest wielka rola kobiet; matriarchat, dziedziczenie w linii żeńskiej (matrylinearyzm), wysoka pozycja królowych i kapłanek oraz liczne boginie. Mitologia celtycka zna takie postaci jak: Epona (bogini koni), Rosmerta, żona Smertiusa (bóstwa znane tylko ze starożytnych inskrypcji), Danu (matka boskiego szczepu Tuatha de Dannan, władającego dawną Irlandią), Riannon, Arianrod, Blodeuwedd (kobieta utworzona za pomocą magicznej sztuki z kwiatów), irlandzkie boginie wojny: Macha, Badb, Morrigan i Nenain, czarodziejka Sin (niebezpieczna kochanka Muircertacha, historycznego władcy Irlandii), czarodziejka Dahud (władczyni zatopionego miasta Ys z bretońskiej legendy), królowa Mebd z Conachty (nieprzyjaciółka Cuchulaina, którego zmusiła szantażem do śmiertelnego pojedynku z jego przyjacielem, Ferdiadem) i wiele innych. Przykładem celtyckich kapłanek były galicenae z wyspy Seny w Galii, które zachowywały dziewictwo do końca życia. Przypisywano im zdolność zmiany postaci, sprowadzenie burzy, zadawanie chorób i uzdrawianie oraz przepowiadanie przyszłości.
Kult akwatyczny dotyczył licznych bogiń rzek oraz źródeł. Należały do nich: Sequana (jej imię do dziś nosi rzeka przepływająca przez Paryż), Souconna (bogini Soany w Galii), Vesunna, Icaunis (opiekunka rzeki Yonne w Galii), Kowentyna z Brytanii i Boand, od której imienia została nazwana rzeka Boyne w Irlandii. Celtowie czcili źródła o uzdrawiającej mocy. Irlandzkim bogiem morza był Manannam Mc Lear, władca wyspy Man. Inny bóg, Dylan stanowił personifikację morskiej fali.
Spośród drzew największym szacunkiem cieszył się dąb z rosnącą na nim jemiołą. Starsza etymologia wywodzi słowo druid właśnie od dębu. Według nowszych ustaleń druid oznacza etymologicznie nie tyle czciciela dębów co wiedzącego.
Ważne były także zwierzęta: łosoś (jego spożycie zapewniało wielką mądrość), niedźwiedź (atrybut bogini Artio czczonej w rejonie dzisiejszego Berna), jeleń, byk (enigmatyczny bóg Tarvos Trigranus był przedstawiany jako byk z trzema żurawiami na grzbiecie), pies (imię Chuchulaina, największego herosa Irlandczyków znaczyło Pies Culana) oraz dzik (atrybut bogini Arduiny). Postać dzika przybierał galijski Moccus, utożsamiany z rzymskim Merkurym, podczas gdy walijski Math miał postać pół – człowieka, pół – dzika. Mówiący dzik nauczył Cerainta Feddwa warzenia piwa. Straszliwy, mówiący dzik Twrch Trwyth z Walii był synem księcia Taredda, zaklętym w odyńca. Pustoszył pola uprawne. Między uszami miał grzebień, brzytwę i nożyce. Polował na niego Kulwch z pomocą króla Artura i Rycerzy Okrągłego Stołu, aby móc poślubić Olwenę, córkę olbrzyma Yspaddena Penkawra. Przypuszcza się, że reliktem celtyckiego kultu dzików i niedźwiedzi były zagadkowe rzeźby na górze Ślęży w Polsce 14.
Żeglarz Mael Duin spotkał na dalekich wyspach (symbolizujących zaświaty) fantastyczne istoty; kota, zionącego ogniem, olbrzymie mrówki i tzw. rotatora (powyżej), stwora, którego stale wirowała na ciele.
Postać fantastycznych potworów mieli Fomorowie, pierwotni mieszkańcy Irlandii, zwyciężeni przez Tuatha De Dannan. Posiadali kozie głowy, jedno oko, jedną rękę i jedną głowę.
Celtowie wierzyli w reinkarnację, o której mówią np. mity o Taliesinie i Tuanie. Ponowne wcielenia następowały nie tylko w ciała ludzi lub zwierząt, ale także w przedmioty i zjawiska przyrodnicze. Jednocześnie istniały też mity lokalizujące świat zmarłych na dalekich wyspach na Atlantyku, takich jak Avalon (miejsce pośmiertnego spoczynku króla Artura) i Wyspy Błogosławione (Tir nan Og, Mag Mell, Mag Tuired, Tirfo Tuin…). Słowo imram oznacza irlandzkie opowieści o żegludze do tych krain. Przeżywali w nich barwne przygody tacy bohaterowie jak Bran Mc Febal i wspomniany już Mael Duin, w wersji chrześcijańskiej zaś – św. Brendan 15. Walijskie zaświaty nosiły nazwę Arawn. Władał nimi Pwyll z żoną Riannon. Ich synem był Pryderi.
Autor podkreśla, że chrześcijaństwo nie zniszczyło mitologii celtyckiej, ale pozwoliło jej przetrwać w średniowiecznych legendach. Św. Patryk (powyżej), a także św. Brygida z Kildare i św. Columcile (Kolumba) przeżywali fantastyczne przygody i walczyli z bóstwami i demonami (takimi jak Crom Cruach) jako pełnoprawni bohaterowie celtyckich mitów.
1 Polemikę z powyższym tekstem znajdzie Czytelnik we wpisie ,,Celtowie z Chin, czyli bełkot New Age’’.
2 Polecam również wpis ,,Mitologia celtycka’’.
3 Odsyłam do posta: ,,Piktowie’’.
4 Odsyłam do posta: ,,Dzieje’’.
5 Odsyłam do posta: ,,Historia naturalna’’.
6 Odsyłam do posta: ,,Żywoty i poglądy słynnych filozofów’’.
7 Odsyłam do postów: ,,Historia królów Brytanii’’, ,,Przepowiednie Merlina’’ i ,,Legenda o Geoffreyu z Monmouth’’.
8 Odsyłam do posta: ,,Za dziewiątą falą. Księga legend irlandzkich’’.
9 Odsyłam do postów: ,,Legendy arturiańskie’’, ,,Bolesne skutki niewiary w króla Artura’’, ,,Aleksander Wielki w legendach arturiańskich’’, ,,Iwen’’, ,,Erek i Enida’’, ,,Cliges’’, ,,Dzieje Tristana i Izoldy’’, ,,Arturiańska mozaika z Otranto’’, ,,Pan Gawen i Zielony Rycerz’’, ,,Król Artur i magiczny kocioł’’, ,,Czarna legenda króla Artura’’, ,,Dziwne teorie dotyczące króla Artura’’ i ,,Dlaczego Okrągły Stół?’’
10 Jako ciekawostkę polecam wpis: ,,Wymyśleni Celtowie?’’
11 Odsyłam do posta: ,,Halloween’’.
12 Odsyłam do postów: ,,Święty Graal’’, ,,Insygnia Graala’’ i ,,Helinand o Świętym Graalu’’.
13 Odsyłam do posta: ,,Magiczne moce druidów’’.
14 Odsyłam do posta: ,,Praca magisterska’’.
15 Odsyłam do postów: ,,Wyspa św. Brendana’’, ,,Ziarnko prawdy w legendzie o św. Brendanie’’, ,,Św. Brendan i Tim Severin’’, ,,Jeszcze o św. Brendanie’’ i ,,Św. Brendan – celtycki Sindbad’’. Zainteresowanym tematyką imramów polecam także wpis ,,Snedgus i Mac Riagla’’.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz