,,Kromer
Marcin,
kronikarz pol., (1512 – 1589), pochodził z rodziny mieszczańskiej
z Biecza; popierany przez biskupa Chojeńskiego, zwiedził po
ukończeniu akademji krakowskiej (1528) Niemcy, studjował prawo w
Bononji, teologję w Rzymie. Przez czas jakiś był sekretarzem
królewicza Zygmunta Augusta, który po wstąpieniu na tron obsypał
go zaszczytami i używał jako posła w najważniejszych sprawach
dyplomatycznych. Posłował do Rzymu, był rezydentem polskim w
Wiedniu, spraw polskich strzegł na sejmach Rzeszy i soborze
trydenckim. Po śmierci Hozjusza (1579) biskup warmijski, wycofał
się z życia publicznego, poświęcając się dziejopisarstwu. Z
licznych dzieł największą wartość przedstawiają: ‘De origine
et rebus gestis Polonorum libri XXX.’’ (1555), ‘Polonia, sive
de situ, populis, moribus, magistratibus et republica regni Polonici
libri duo’ (1577). Oba dzieła wyszły w polskich tłumaczeniach’’
- ,,Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberga tom 8 Kolejowe
sądy rozjemcze do Laud’’
W
2012
r. przeczytałem po raz pierwszy romans historyczny ,,Historyję
prawdziwą o przygodzie żałosnej książęcia Jego M.
finlandzkiego, Jana, już na ten czas szwedzkiego, gockiego i
wandalskiego króla i królewny Jej M. polskiej, Katarzyny, małżonki
jego’’
Marcina Kromera z 1570 r. Była to pierwsza książka o historii
Szwecji w renesansowej Polsce.
Ryc. za: Wikimedia Commons
W
XVI wieku rozpadła się unia kalmarska, łącząca Danię, Norwegię
i Szwecję. Duński król Chrystian II Oldenburg (1481 – 1559)
urządził w Sztokholmie ,,krwawą
łaźnię’’;
masakrę szlachty szwedzkiej. Resztę życia spędził w więzieniu.
W Szwecji z pomocą lubeczan do władzy doszedł Gustaw I Waza (1496
– 1560), założyciel nowej dynastii (herb powyżej). Jego synowie; Eryk XIV (1533
– 1577) i Jan III (1537 – 1592) rywalizowali o władzę. Eryk był
zakochany bez wzajemności w angielskiej królowej, Elżbiecie I
(1533 – 1603). Nie mogąc jej poślubić, wziął sobie za kochankę
ubogą poddaną, Karin Månsdotter
(1550 – 1612). Jej kariera od prostej chłopki do królowej
Szwecji nasuwa na myśl losy Kopciuszka ;).
Ryc. za: Viva.pl
Młodszy
z braci poślubił Katarzynę Jagiellonkę (1526 – 1583), córkę
polskiego króla Zygmunta Starego (1467 – 1548). Rolę swata
odegrał polski poseł, Jan Baptysta Tęczyński (1540 – 1563),
bezskutecznie zabiegający o rękę Cecylii Wazówny (1540 - 1627),
siostry króla Szwecji. Eryk uwięził brata i jego żonę w
warunkach urągających ludzkiej godności. Katarzyna uwięziła w
więzieniu córkę Izabellę (1564 – 1566) i syna, Zygmunta,
późniejszego polskiego króla Zygmunta III Wazę (1566 – 1632).
Tymczasem Eryk coraz bardziej pogrążał się w szaleństwie. Zaczął
mordować upominających go doradców i błąkać się po lesie.
Zamierzał oddać żonę uwięzionego brata ,,tyranowi
moskiewskiemu’’,
carowi Iwanowi IV Groźnemu (1530 – 1584). W końcu został obalony
przez ludowe powstanie i uwięziony. W celi zajmował się astronomią
i złotnictwem, bowiem pomimo choroby psychicznej był człowiekiem
bardzo utalentowanym. (Nawiasem mówiąc smykałkę do złotnictwa
odziedziczył po nim Zygmunt III Waza). Relacja Kromera jest w dużej
mierze rzetelna, choć tendencyjna. Jan i Katarzyna zostali ukazani
jako ludzie szlachetni, pobożni i niesprawiedliwie prześladowani
przez tyrana i szaleńca. Tymczasem Jan III kazał otruć swojego
uwięzionego brata.
W
romansie Kromera znajdziemy niewiele motywów fantastycznych. Eryk
XIV miał wizję człowieka w białej szacie (anioła?), który
karcił go za prześladowanie brata i bratowej. Zapowiadał królowi
utratę rozumu i upokarzający żywot dzikiego zwierzęcia w lesie
(nawiązanie do losów biblijnego Nabuchodonozora, ukazanego powyżej w artystycznej wizji Williama Blake'a). Poddani widzieli
jak królowi towarzyszył diabeł w postaci ,,czarnego
chłopa’’
lub czarnego psa i namawiał go do czynienia zła).
Ryc. za: bazzier graphik
Matka
Jurgieperza (właśc. Jörana
Perssona, ok. 1530 – 1568), doradcy Eryka, niewymieniona z imienia
Anna Jönsdotter
(? - 1568) była czarownicą. Jej magii doradca zawdzięczał łaski
króla. Chełpiła się, że póki żyje, jej syn nie może umrzeć.
Gdy buntownicy pokazali jej ciało powieszonego potomka, czarownica
spadła z konia i skręciła kark.
Do
powieści Kromera nawiązał Jewgienij T. Olejniczak w ,,Archipelagu
Khuruna’’.
Wspomniał fikcyjną polską powieść ,,Historyję
prawdziwą o przygodzie żałosnej książęcia Knarfa i jego
małżonki Thaa’’
z 1571 roku .
